An election in Iraqi Kurdistan

An election in Iraqi Kurdistan
Change in the air?
Jul 16th 2009 SULAYMANIYAHFrom The Economist print edition
A new movement is trying to break an old duopoly

AS IRAQ’S Kurds prepare to vote on July 25th for a regional assembly and a president, the buzzword is Goran, meaning change. It is also the name of a new movement that is trying to defeat—or at least to dent—the two parties that came into their own when the Kurds won self-rule in 1991, after the Americans and their allies chased Saddam Hussein out of Kuwait in the south and then prevented him from beating up the Kurds in the north. The elections promise to be the most hotly contested during the Kurds’ current golden era of autonomy. As Change’s campaign gathers pace, its name and logo, an orange candle on a dark-blue background, is emblazoned on buses, taxis, T-shirts, baseball caps and balloons. The movement is on a roll. Whether this translates into votes in a society where patronage and clan loyalties still largely hold sway is not yet clear.
Change says it wants to improve the lives of Kurds across the region. It castigates the corruption and cronyism of the two main parties: the Kurdistan Democratic Party (KDP), long a fief of the Barzani clan in the north and western parts of the region around Dohuk and Erbil; and the Patriotic Union of Kurdistan (PUK), run by the Talabani clan in Sulaymaniyah province to the east and in the disputed lands to the south around Kirkuk.
document.write('');
Change also says the two established parties have done a poor job at defending Kurdish interests in the federal parliament in Baghdad. Kirkuk, the fiercely disputed city and province which the Kurds claim as theirs, is still in administrative limbo; the Arabs who run the national government in partnership with the KDP and PUK refuse to let it go or hold a promised referendum, though the Kurds control most of the area. Change says it agrees with its Kurdish rivals on territorial goals but would be better at achieving them.
The KDP and PUK, which were once deadly foes but have shared power for the past four years, are running for the region’s 111-seat assembly on a joint list. Also in the race is an odd alliance of moderate Islamist and secular parties. There are 24 lists in all, with 11 seats reserved for minorities such as Turkomans and Christians.
Change’s leader is Nawshirwan Mustafa, aged 65, who for many years played second fiddle in the PUK to Jalal Talabani, now Iraq’s national president. But two years ago Mr Mustafa broke away, saying that a KDP-PUK stranglehold over every aspect of life had bred corruption, cronyism and nepotism to the detriment of ordinary Kurds. A host of senior officials and thousands of PUK rank-and-file have followed Mr Mustafa; many have been expelled for sympathising with him.
Popularly known as Kak Nawshirwan (Kak being a term of respect for an elder brother), Mr Mustafa uses the Wusha Foundation, a media outfit that runs a daily newspaper, a popular website and a satellite TV station, to spread his message. “It’s time for pluralism, accountability and transparency in Kurdistan,” he says. “If we want to achieve our goals in Baghdad, we must sort out our own house first.”
The old two-party establishment has responded by drafting in Barham Salih, a widely respected PUK man who is Iraq’s deputy prime minister, to head its list. If the duopoly survives, he may replace the Kurdish region’s incumbent prime minister, Nechirvan Barzani, a KDP man who is a nephew of the region’s president, Masoud Barzani, the clan’s undisputed leader. Under an agreement between the KDP and PUK, the prime minister’s job was supposed to rotate every two years but turmoil in the PUK meant it failed to produce a candidate, so the younger Barzani has stayed put for four years. A row over the issue could well break out after the election.
No one seems to think that the position of the senior Barzani is under threat as the region’s top man. He heads the most powerful Kurdish clan unchallenged, as his father did before him. In a separate ballot on the same day as the assembly vote, Kurds are likely to re-elect him.
In general, they still appreciate the longest period of peace they have enjoyed for many years, especially compared with the continuing bloodshed farther south. Prosperity has grown. The infrastructure has improved. New oil wells are being sunk. But dissatisfaction with administrative shortcomings—in essence, corruption—has been growing too. If Change gets going, the old establishment may not last for ever

Source: Economist
http://www.economist.com/world/mideast-africa/displaystory.cfm?story_id=14045276

The Kurdish Question: Whose Question, Whose Answers?

The Kurdish Question: Whose Question, Whose Answers? The Kurdish Movement Seen by the Kurds and by their Neighbors
Wadie Jwaideh Memorial Lecture in Arabic and Islamic Studies, Department of Near Eastern Languages and Cultures & Middle Eastern and Islamic Studies Program,Indiana University, Bloomington, 19 November 2004.
Martin van Bruinessen

Jwaideh and Kurdish studies

The invitation to deliver the Wadie Jwaideh memorial lecture, here in Bloomington, where so many of you have your own dear memories of Professor Jwaideh as a teacher, a colleague, and a friend, is a great honor to me. Unlike most of you, I never met Professor Jwaideh in person; yet, I consider him in some way my teacher, a vital link in my own silsila — the reason for which will soon become clear. Wadie Jwaideh’s major feat of scholarship, his magnum opus on the history of Kurdish nationalism, has long remained a hidden treasure because he declined publishing it — I suspect due to a combination of perfectionism and modesty — so that it only was available in a University Microfilm version. It is probably due to the fact that his widow, Mrs. Alice Jwaideh, has decided to see this important book through the press for posthumous publication that I am standing here today. I had some involvement with the publication of a Turkish translation of Wadie Jwaideh’s study a few years ago (in 1999), and Mrs. Jwaideh somehow found me and we began corresponding. Through her letters, the man whose work I had always admired but of whom I knew nothing gradually became an acquaintance and I began to understand how intimately connected biography and subject matter were. ‘Uncle Wadie,’ as some of you called him, became a man of flesh and blood, and I came to regret even more never having met him.
Let me begin with the Jwaideh that I have known for a long time, consisting of two thick volumes in the dark blue University Microfilm format.[1] This is the pre-Bloomington Jwaideh; the thesis was submitted to Syracuse University in 1960 and because it was never published I suspect few of you are familiar with it. Among specialists of the Kurds, however, it has come to be recognized as one of the few essential studies on Kurdish history. I still remember the strong impression it made on me when I first encountered it. That must have been in 1976 or 1977. I had recently completed two years of anthropological fieldwork in various parts of Kurdistan, including a stay in the Kurdish ‘liberated areas’ of Northern Iraq during the final months of Mulla Mustafa Barzani’s uprising and a period in Syria, where I had met with the last surviving participants of Kurdish rebellions in Turkey in the 1920s and 1930s. I also had done some work in Turkish newspaper archives and the British public records office on these early rebellions. When I chanced upon Jwaideh’s study, I discovered to my surprise that it not only was insightful on these rebellions but also helped me to make sense of developments in the 1970s. Although it is a historical study, Jwaideh’s analysis showed that he must have known the region very well and must have known many individual Kurdish personalities.
That the contemporary relevance of Jwaideh’s work had not diminished by the turn of the century is shown by the fact that the recent Turkish translation was banned almost upon appearance.[2] In a situation where many other books on the Kurds, including some more overtly political ones, were and remained freely available, this can only be considered as a mark of distinction, based on the recognition of some dangerous quality. It was no the subject matter as such that caused the ban but rather, I imagine, the way in which Jwaideh framed what was usually called the Kurdish ‘issue’ or ‘question’. Reflection on the ban of Jwaideh’s book in Turkey provided me with the subject for this memorial lecture: the various ways in which the Kurds’ neighbors, and especially the scholarly inclined among them, have defined the Kurdish ‘issue’. Jwaideh looked at the Kurds and their history from the perspective of an Iraqi, whose own identity necessitated some engagement with the Kurds. So did the other authors about whom I shall be speaking.

One thing that must have bothered the Turkish prosecutor and that may have contributed to the attention that the book drew from a relatively large and educated readership in Turkey was that Jwaideh showed convincingly how strong and how deep the historical roots of contemporary Kurdish movements were, and how old their grievances and demands. The various Kurdish uprisings of the nineteenth and early twentieth century were not simply isolated incidents caused by economic decline or political dissatisfaction. In his conclusion, Jwaideh cautioned the reader that, whatever the economic and social causes of discontent, “it must be kept in mind that nationalism, which lies at the root of the Kurdish question, is largely political and psychological in nature.”
The nationalist ferment that had come to the surface in Iraq following the military takeover of 1958 had to be taken seriously precisely because it was rooted in a historical process of considerable depth, of which its actors were very much aware. Although the study ends in 1959, the developments of the following decade appear almost inevitable to the careful reader of Jwaideh’s study.
It is not just chronologically that Jwaideh’s study stands at a turning point; it also represents a transition in scholarship on the Kurds not unlike that from colonial to postcolonial scholarship in other parts of the world. While in England for his research in the mid-1950s, Jwaideh still met the grand old men of the earlier phase of Kurdish studies, Vladimir Minorsky and Cecil J. Edmonds. Both had been trained as Orientalists and had become acquainted with the Kurds when serving their governments, Imperial Russia in the case of Minorsky, the British administration of Iraq in that of Edmonds. Both had become great friends of the Kurds (though not necessarily of Kurdish nationalists: Shaykh Mahmud of Sulaymaniya had been one of Edmonds’ headaches), and both published extensively and sympathetically on them. Minorsky’s long and erudite articles on ‘Kurdistan’ and ‘Kurds’ in the first edition of the Encyclopaedia of Islam constitute the most competent summary of Orientalist knowledge of their subject. Edmonds laid down his observations and experiences as a political officer in Iraqi Kurdistan between 1920 and 1925 in his Kurds, Turks and Arabs, which provides painstakingly detailed notes on social and political conditions, personalities and local practices in the districts where he served.[3] Both authors showed an especially great interest in the various heterodox religious communities that they had encountered while serving in Kurdistan, notably the Ahl-i Haqq and the Yezidis, perhaps at the expense of mainstream Islam and of the major political issues faced by the Kurds as a people.[4]
Jwaideh’s view of the Kurds
Wadie Jwaideh’s relationship with the Kurds was a different one, and so was his approach to his subject. He was born in Basra in South Iraq to an Arabic-speaking Christian (Chaldaean) family and later moved to Baghdad where he studied at the university and obtained his Licentiate in Law in 1942. During the war years that followed, he served in the Ministry of the Interior as Inspector of Supplies for the Northern Provinces. It was in this position that he traveled extensively in Iraqi Kurdistan and came to know personally numerous Kurdish personalities. The direct personal acquaintance with the land and its people must have been of great use in his later historical research, and the shrewd insight in Kurdish society and politics that is apparent throughout this book no doubt owes much to this experience. Jwaideh identified himself strongly as an Iraqi Arab but was also acutely aware of belonging to a (religious) minority and as such occasionally facing discrimination. This no doubt contributed to his appreciation of the position of the Kurds in the states in which they live and of their relations with their various neighbors. Whereas earlier authors writing on Kurdish nationalism tended to analyze it from the viewpoint of the administration or the dominant groups in the state, Jwaideh made a deliberate effort to present the Kurdish viewpoint. His is one of the more sympathetic studies of the subject and one of the most judicious in its understanding of what moves the Kurds. It was the first serious study that focused on Kurdish nationalism as a movement in its own right and not just a reaction to the process of modernization and administrative reform.
British policy makers and administrators had the habit of speaking of ‘questions’: there had been ‘the Eastern Question’ (concerning Greek aspirations for independence from Ottoman rule), ‘the Armenian Question’, and the Kurds were the next to become a ‘question.’ Speaking of ‘the Kurdish question’ suggested that somehow the existence of the Kurds caused a certain type of problems that needed to be resolved. A long series of studies on the Kurds have the word ‘question’ or ‘problem’ in their titles; Jwaideh, significantly, speaks of Kurdish nationalism without defining this as a problem. He occasionally uses the terms ‘Kurdish question’ or ‘Kurdish problem,’ but it is mostly when he is reviewing other authors writing about the Kurds, most of whom fail or refuse to recognize the nature of this ‘question.’ Here are some fragments of his discussion, in the conclusion of the thesis:
“There is no doubt that the Kurdish question is one of the most vexed and dangerous problems confronting the Middle East today. It has … increasingly engaged the attention of interested governments as well as students of Middle Eastern affairs.” He then summarizes the insights of some of these interested parties:
— Malcolm Burr, a British scholar, views the problem as essentially one of the adjustment of a people with a mountain culture to the conditions of the modern world. [and insist that] some way must be found of settling the Kurds and absorbing them into the modern economy.
— Morgan Phillips Price, a journalist and Labor MP, sees the Kurdish problem as ‘primarily a social and economic one,’ which is part of ‘the whole nomad problem’ of the Middle East. “Punitive expeditions are not a solution. Poverty of the tribes is the problem.”
— H.M. Burton, a former political officer, insists that “forcible detribalization of the Kurds is wrong, a peaceful scheme of settling them must be found.”
— Colonel W.G. Elphinston proposes “a sort of passport and customs union among the countries with Kurdish populations” as the solution.
All of these authors define the Kurdish problem as a social and economic question, against which Jwaideh asserts that “it must be kept in mind that nationalism, which lies at the root of the Kurdish question, is largely political and psychological in nature.”[5]
These quotations from British authors that Jwaideh criticizes can easily be supplemented by similar quotations from authors in Turkey, Iran or Iraq. Many of the Kurds’ neighbors, of a wide range of political persuasions, have attempted to define the matter of Kurdish nationalism out of existence, either by completely denying it or by reducing it to more basic underlying factors, such as, precisely, tribalism, feudalism or social banditry, which ultimately will have to disappear with the advent of modernization. Kurdish nationalism has not uncommonly been seen as a form of false consciousness, and their more developed neighbors have often felt the urge to educate the Kurds towards a proper understanding of their question and help them fighting backwardness, exploitation by reactionary religious and tribal leaders, and manipulation by foreign powers, ….
Jwaideh does not appear to perceive Kurdish nationalism as a ‘question’, a threat to Iraq or to the Arab world, but as a natural and understandable phenomenon, tragic because as a movement it arrived late in history and perhaps at the wrong place in the world. Turks, Persians and Arabs had preceded the Kurds, and the regimes of the states that incorporated parts of Kurdistan after the First World War had embarked upon programs of nation building. The Kurds had become citizens, though never fully equal, of Turkey, Iran, Iraq or Syria, and any effort on their part to establish a nation state of their own would necessarily bring them up against more numerous Turks, Persians and Arabs and the armies of modernizing states. This gave rise to frustration and anger at perceived injustice and inequality, causing Kurdish nationalism to become, at the time of Jwaideh’s writing, “increasingly radical and uncompromising.” Torn between dreams and pragmatism, Kurdish politicians have had to navigate a course between the struggle for full independence and accommodation with central governments. The radicalization that Jwaideh refers to was very noticeable in Iraq after the 1958 coup, and the demands of ordinary Kurdish people were probably more radical than those then voiced by the political leaders. Even though the odds were against them, increasingly many ordinary Kurds just wanted to be in control of their own destiny. Jwaideh, more candidly than most Kurdish politicians, states the odds and the ambitions: ‘Separated by unsurpassable mountain barriers, divided by linguistic and sectarian differences, rent by narrow tribal loyalties, and split up by international frontiers, they now yearn to be what other more fortunate peoples are – a nation state.’
The developments of the past forty-five years have borne out Jwaideh’s assessments. Mass literacy and mass education, increased mobility and the communications revolution have drawn ever-larger numbers to the nationalist movement. Kurdish nationalism has become a force with which the governments of the region have to reckon, not only internally but also increasingly in the international arena. The tribal, linguistic and religious divisions to which Jwaideh refers have not been overcome, however; some have even spawned distinct identity movements within the larger Kurdish movement, such as those of the Yezidis, the Alevis or the Zaza-speakers, among whom some leaders even claimed the status of being a separate nation. Among the Iraqi Kurds, regional identities have remained strong and the major political parties have distinct regional bases. To a lesser extent this was also true of Iranian Kurdistan during the brief period that overt party activity was possible there. Urbanization and the settlement of nomadic tribes have resulted in a certain degree of detribalization, but tribalism was boosted by the government policies, most systematic in Iraq and Turkey, of recruiting tribal militias to fight the Kurdish nationalist movement. The borders between the Iranian, Iraqi, Turkish and Syrian parts of Kurdistan have if anything become more significant, even though it may have become easier to cross them. In each of these countries the Kurds have engaged with the state and with other political forces. Their distinct political cultures and socio-economic and cultural policies have given the Kurdish movement in each of them a distinct character.
An Iranian view
Another neighbor who had close dealings with the Kurds and wrote a useful study of the early phases of the Kurdish movement was the Iranian general Hassan Arfa, who had personally taken part in the suppression of Kurdish tribal uprisings in the 1920s.[6] Arfa was a loyal servant of the Peacock throne, but as an Azerbaijani he was sensitive to the tensions between ethnic identity and citizenship. He rejected Azerbaijani as well as Kurdish separatism but understood the sentiments behind it and wrote sympathetically on the Kurds at the time that the first modern armed Kurdish nationalist uprising was in progress in Iraq.
“Although the Kurds have always lived under two – or, as at present, three Powers – by their speech, customs and costume, as well as by their own consciousness of being Kurds and thus different from [their non-Kurdish neighbors], they have always formed an entity and for the same reasons they consider themselves now entitled to be counted as a nation even if in the past this conception was alien to them.”[7]
There are, however, practical reasons why the Kurds’ understandable desire for self-government cannot be realized, the Cold War being one of the most important:
“The tribal chiefs and the traditionally-minded Kurds realize that in the present conditions the attainment of complete independence is impossible, as the three states on which the Kurds depend would certainly unite to prevent it by force. The political union of all Kurds, therefore, presupposes the complete disruption of the existing order of things in the Middle East, and this could be brought about only by the intrusion of Soviet Russia and the disintegration of Turkey, Iran and the Arab states.”[8]
Arfa assures the reader that most Kurds would object more to communist rule than to their present domination by the existing states. Only some intellectuals, Arfa believes — he mentions specifically Ibrahim Ahmad, the left-leaning former secretary-general of the Iraqi KDP, and the Kurds’ representative in Europe, Parez (Ismet Cheriff) Vanly — will be happy to bring about a sort of Kurdish Soviet state, even if this only includes a small part of the Kurdish lands.[9] Arfa did not consider these intellectuals as a serious factor. He saw, moreover, several other practical difficulties preventing the Kurds from achieving their hoped-for united nation. The geography of the region caused great difficulties of communication; most of the fertile valleys were situated on the outer edges of Kurdistan and were partly inhabited by non-Kurds; the economically important oilfield were also found in regions with mixed population. And, perhaps most importantly, the governments and peoples of Turkey, Iran and Iraq were vehemently opposed to Kurdish ‘separatism.’ He sums up the attitudes of these three Powers in these words:
“The Turks say: ‘you are Turks not Kurds; there are no Kurds in Turkey.’ (….) They do not allow that there is any Kurdish question in Turkey. The Iranians accept the Kurds as such but they say that, as the Kurds belong to a group of the Iranian race they form the Kurdish branch of that race and are therefore part of Iran, and in any case Iran is a multiracial empire based on history, tradition and a common fealty to the Shahinshah. So for Iranians too, no Kurdish question exists.The Iraqis say: ‘you are Kurds we are Arabs, but together we are Iraqis. Iraq is a part of the Arab nation, but as you are not Arabs we agree to granting you autonomy on our terms, on condition that you continue to be sort of Iraq, without the right or the power of secession.’”[10]
Arfa notes that most of the Kurds have adapted themselves to the realities of the countries in which they live and are willing to compromise, but he predicts that increased access to education and the declining influence of tribal chiefs and landowners, with a corresponding increase of that of what he calls ‘a sophisticated and leftist-inclined intelligentsia’ will strengthen the demand of self-determination. The Kurds living abroad are out of touch with the practical realities of the region and tend to dream of nothing less than a united and fully independent Kurdish state — which may, Arfa seems to suggest, in the long run create great problems for the states concerned. He concludes his book with the prophetic warning that “even if the existence of a Kurdish question is denied, the Kurdish problem remains.”[11]
The struggle of the Iraqi Kurds resulted in a peace settlement with the central government, under which they were granted a significant degree of autonomy. Nine years of armed confrontation had also had a significant effect on the Kurds’ national awareness. The settlement did not end the conflict but constituted the prelude to a new phase, which saw a major new insurrection, supported openly by Iran and covertly by the USA and Israel (1974-75); a collapse of that insurrection when the Shah and the Iraqi regime reached an agreement, followed by a mass exodus; the resumption of low-intensity guerrilla warfare (1976-80), participation in the Iraq-Iran war and ultimately genocide (1988). And even then, the Kurdish ‘problem’ did not go away. Whatever the definition and perception of this ‘problem.’
Views from Baghdad
Sa`ad Jawad, who wrote on the Kurdish movement of the 1960s in Iraq more than a decade after Hassan Arfa, brings a more specifically Iraqi perspective to the analysis of this ‘question.’[12] Jawad was born in Baghdad, had studied in the United Kingdom and was back in Baghdad teaching at the university there when his book was published. He cautiously avoids adopting strong views and opinions himself and gives no hint as to his own ethnic background (Kurdish or Arab) but rather reports on the views of Kurdish and especially Arab nationalist politicians. He quotes the interesting complaint of a former secretary-general of the Ba`th party, who had negotiated with Kurdish representatives in 1963, that “except for Talabani the Kurdish leadership never wanted to discuss the Kurdish question in terms of Iraqi politics, always treating it as a purely Kurdish one.”[13] However, Jawad continues, “there was general agreement within the Ba`th leadership that the problem existed and required some sort of solution.” Judging, however, that the Kurds exaggerated their own importance, they deliberately began to ignore them.[14]
The heart of the problem, in the Ba`thist perception, was the very existence of the Kurds as a non-assimilable, non-Arab community. Arab nationalists, as Jawad observed, saw all of Iraq as part of the Arab nation, whose northern frontier they defined as the border with Turkey. Only the parts of Kurdistan in Turkey and Iran were considered as Kurdish land, those in Iraq were seen as Arab land occupied by the Kurdish ‘minority.’ Egypt’s Nasser, who tended to be more sympathetic to the Kurds than many Arab nationalists in Iraq, once told Ibrahim Ahmad that he “had no objection to the Iranian and Turkish Kurds having independence, but thought that no such right should be accorded to the Iraqi Kurds.”[15] Ultimately, the Kurds succeeded in having their recognition raised from the level of a ‘minority’ to that of a ‘nationality,’ and the Kurdish problem became enshrined in the Iraqi Constitution, which declares Iraq a country of two nationalities, Arabs and Kurds, but simultaneously maintains it is integrally part of the Arab nation.[16]
In a study that appeared in the same year as Jawad’s but also covered the crucial years 1970 to 1975, the originally Lebanese scholar Edmund Ghareeb emphasized especially one dimension of the problem that was to become the Ba`thists’ primary preoccupation: foreign involvement in the Kurds’ struggle.[17] Ghareeb reports that Iraqi politicians, at least since Nuri al-Sa`id, repeatedly voiced concern that foreign powers might “exploit the Kurdish problem for their own interests,” and that it was such considerations that persuaded the Ba`th party from 1968 onwards to seek accommodation with the Kurds rather than repress the uprising. Party documents of 1969 still speak of Kurdish nationalism as a progressive force of liberation, which is part of the global struggle against all forms of oppression and a natural ally of Arab nationalism. Soon after the peace agreement, however, Barzani obtained promises of covert US support, the Mossad was training his intelligence service, and Iranian arms were flowing into northern Iraq. This happened at a time when Iraq was nationalizing its oil and moving closer to the Soviet Union, with which it concluded a treaty of friendship. The Kurdish conflict in Iraq became a sideshow in the Cold War. Only a few prominent Kurds decided not to be part of it and deserted Barzani. Ghareeb presents a picture of an anti-imperialist and revolutionary regime in Baghdad with a basically benign attitude towards the Kurds, and an ‘entrenched’ Kurdish leadership whose desire for self-expression, however justified, was easily exploited by foreign interests bent on destabilizing the Ba`th regime. The Kurds themselves have a different narrative, but many agree in retrospect that the high degree of foreign involvement seen in 1972-1975 had not been in the Kurds’ best interest.

The Kurds’ man in Europe

A Kurdish narrative of the events leading up to the war of 1974-75 is given by Ismet Chériff Vanly, the Europe-based intellectual mentioned by Arfa. His contribution to an edited volume that became the best-known Kurdish self-representation gives a less benevolent reading of Ba`thist policies and provides details of Arabization measures, massive deportations, and economic discrimination against the Kurds. At the same time, Vanly is highly critical of Barzani’s extreme reliance on the Shah and on American support, as well as of the decision to take refuge in Iran when foreign support was suddenly withdrawn in March 1975, which amounted to ‘the liquidation of the revolution by its own leadership.’[18]
Vanly, who in Arfa’s view was out of touch with the realities of Kurdistan, was in fact in regular communication with Kurdish nationalist politicians in Iraq, Syria and Turkey. He hailed from Syria and was Arabic-educated, learning some Kurdish at an advanced age only, but his commitment to the Kurdish cause was total. He published extensively on political aspects of the Kurdish question — including an academic study that he submitted as a dissertation to the University of Lausanne in 1970.[19] In the dissertation, Vanly describes the ongoing ‘revolution’ of the Kurdish bourgeoisie, peasantry and workers under the leadership of ‘general’ Barzani and the revolutionary council and the KDP. He had been, and continued to be, the European spokesperson for that movement, but by no means an uncritical supporter, for he believed that the political struggle carried on by this movement rested on incorrect suppositions and that its stated objective — autonomy for the Kurds within Iraq — was misguided. In Vanly’s view, about which he did not munch words, such compromises were self-defeating. Even if the context would be a democratized Iraq, the Kurdish question would not be solved. A pan-Kurdish, independent state, Vanly claimed, is the only real solution.
The solution implies a different definition of the question: the Kurds are a nation, divided by historical accident and then dominated by neighboring peoples and their governments. Vanly untiringly made efforts to persuade politicians to adopt this view. Kurdish leaders in Iran and Iraq, whatever their innermost views on the subject, always rejected this as unrealistic. In Turkey, several radical Kurdish groups, among which the PKK, came to embrace varieties of this view and to proclaim the anti-colonial struggle of national liberation against all occupying states and their Kurdish collaborators.[20] In practice, the PKK soon found out that it could not oppose four states simultaneously and concentrated its efforts on Turkey, while cultivating relations with the intelligence services of its neighbors.
From modernization to self-determination in Turkey
Turkey experienced its second military coup (since the establishment of the Republic) in 1971. The generals intervened to save the country from the gradually radicalizing labor movement, the largely conservative Islamic resurgence, left and right student radicalism, and the emerging Kurdish movement. Parties were banned; numerous activists but also journalists and writers arrested and put on trial. One trial that made a deep impression on me (and that may have been the decisive influence that later made me choose Kurdistan as my first area of academic specialization) concerned a Turkish sociologist, who was sentenced to 13 years imprisonment for an academic study he had published. This was Ismail Beşikçi, and the offending book was innocuously titled ‘The social organization of East Anatolia.’[21]
The book and its title look innocent; the Kurds are not even mentioned, and the common euphemism of ‘East Anatolia’ is used instead of the then still unmentionable ‘Kurdistan.’ It is an empirically rich study of the political economy of Turkish Kurdistan, an attempt to understand the transformation of a partly tribal, partly feudal society under the impact of state policies and capitalist market forces and to explain the emergence of Kurdish nationalism in this context. As such, it was a contribution to an ongoing debate on political and economic development in which bureaucratic technocrats, academics and the left opposition in Turkey were engaged. Beşikçi’s offense was that he wrote on phenomena that had been abolished by decree, Kurdish ethnicity and Kurdish nationalism, and that adding insult to injury he did so with undeniable sympathy.
Beşikçi was born in the province of Çorum in western Turkey, a province that is predominantly Turkish but has also some Kurdish and Circassian (Çerkes) villages. In such mixed regions, it was quite common to refer to villages and individuals by ethnic labels, even while at the same time interiorizing the official discourse of Turkey’s ethnic homogeneity. Beşikçi must have grown up with an awareness of diversity, but he claims he first became conscious of the Kurds’ separate identity during a study tour to Elazığ, and even more so when he did his military service in Bitlis and Hakkari. Beşikçi completed his higher education at one of the country’s elite institutions, the Faculty of Political Science at Ankara University. This is where the country’s social engineers (as well as diplomats) are trained; especially in the 1960s the intellectual climate here was strongly positivist and development-oriented. Many of the teaching staff and students felt they had the moral duty to elevate the country’s rural population socially and economically.
Beşikçi’s earliest studies very much reflected the general attitude of Turkish engaged social science of those years. The problems of ‘the East,’ (the euphemism consistently used for the Kurdish-inhabited provinces) were perceived as problems of social and economic backwardness: tribalism, a pervasive influence of popular Sufism, and archaic relations of production, all of which were believed to fade away with modernization from above. His field research made him discover the importance of ethnic identity and the demand of recognition, which became major themes of his work. While on the one hand he completed some articles on the modernization of nomadic tribes, in which ethnicity is hardly mentioned,[22] in The social organization of East Anatolia he asserted that the problems of the region could not be understood without taking account of the ethnic factor and the state’s policies of suppressing Kurdish identity. In his writings of the 1970s and 1980s, Beşikçi was to focus more and more on a critical analysis of state policies vis-à-vis the Kurds.[23]
The years of Beşikçi’s research were, like the second half of the 1960s elsewhere, a period of intense political debate and mobilization. There had been sporadic Kurdish uprisings in the past but those had been localized and dominated by tribes. This time Kurdish nationalism was emerging as a modern social movement, with two distinct wings. The military and political successes of the Kurdish struggle in Iraq could not but make a great impression on the Turkish Kurds. In 1965, a sister party to Barzani’s KDP was established in Turkey; its founding members belonged to the educated tribal elite, and its platform was nationalist, initially without a further social agenda. Another, socialist-inspired, wing of the Kurdish movement emerged in the ranks of the Workers’ Party of Turkey and the left student movement. Here, the debate was on how to describe Kurdish society in Marxist terms and how to determine the correct revolutionary strategy. Was Kurdish society feudal? Was a transition to capitalism taking place, a transition to socialism possible? Did a Kurdish proletariat exist? What were the causes of the region’s backwardness?
A series of Kurdish protest meetings took place in Ankara and Istanbul during the years 1967 and 1968, where such issues were publicly debated. The complaints and demands put forward at these meetings (analyzed by Beşikçi) were of two kinds: economic development and recognition. The former demand could count on support from progressive Turks. The backwardness of ‘the East’ was attributed not only to geographical factors and the uneven development inherent in capitalist economies, but also to the deliberate withholding of infrastructural investments by previous governments. The second demand was more controversial: the Kurds demanded the recognition of themselves as a distinct people with a distinct language and culture, and they demanded the right to maintain and develop that culture. (In the 1970s, the demand for recognition furthermore came to imply the demand of the right to self-determination.)
After the 1971 coup, the first semi-legal Kurdish associations, DDKO (‘Revolutionary Cultural Associations of the East’), which had organized the protest meetings of 1967-68, were banned and their leaders put on trial. Their defense pleas were densely footnoted essays on Kurdish history and linguistics, demonstrating that Kurdish is a distinct, Iranian language and that the existence of people called Kurds is well documented for many centuries. These defense pleas were published by sympathizers in European exile under a telling title: “Listen you fascist prosecutor! Kurds exist in this world!”[24]

Defining the Kurdish question in Turkey: between denial and recognition
More so than in the neighboring countries, the very concept of a Kurdish question is highly contested in Turkey. The positions that the major relevant actors have adopted on this issue are so far apart that a proper debate between them has hardly been possible. The official position that all ‘so-called Kurds’ are Turks and that therefore there cannot be a Kurdish question has been significantly eroded, but many in the army and the bureaucracy as well as many journalists and other opinion leaders still adhere to one or other variety of this thesis. The Kurds’ demand for recognition, that became louder and more radical during the 1970s, was answered with a barrage of books purporting to prove that the tribes of Eastern Turkey were essentially Turkish in race, history and culture. Purges of lecturers following the military coup of 1980 ensured that dissident voices on the Kurdish question were not heard in academic circles and opened the way for the appointment of ultra-nationalist ideologists who ‘scientifically’ proved the non-existence of the Kurds.[25] The sheer volume of these writings and the aggressiveness with which this view was marketed shows that in spite of denial, there was the conviction that Turkey faced a serious Kurdish problem. Rather than attributing the roots of this problem to the non-existing Kurds, however, the representatives of this type of argument attributed it to the machinations of external enemies. I shall return to this particular spin below.
Among those who recognize that there is a Kurdish question in Turkey, three types of arguments are made about the nature of the question:
it is an economic question
it is a cultural question
it is a political question
(Most people, of course, consider it as a problem with economic and cultural as well as political aspects but for the sake of analysis I shall keep these separate. Historically, the demands of the Kurdish movement moved from the economic and cultural to the political.)
On the nature of the economic aspects of the question there is a broad range of agreement between Kurds and non-Kurds. The former may be more inclined to stress the effect of policies deliberately withholding development and the latter the effects of traditional social structure in inhibiting modernization. For Kurds, however, the economic problems are closely linked to other aspects of the question. Many Turkish leftists and Kemalists are inclined to reduce the Kurdish question to matters of regional underdevelopment and pre-capitalist social formations. Ethnicity is not denied but declared irrelevant; the solution is exclusively sought in economic measures.
The arguments of Kurdish nationalists and their opponents about culture are very different in kind. For the former, the denial of cultural rights (such as the use of Kurdish in the media and in education) constitutes the core of the problem. To the latter, Kurdish culture itself is the problem, and a civilizing mission is needed to change its backward social practices. Through Turkish official culture, everyone has access to the universal values of the Enlightenment; the recognition of Kurdish culture, in their view, is fraught with the danger of a relapse into the dark ages. These opposite culturalist views remind me very much of the debates between the defenders of multiculturalism and of the Enlightenment and ‘Leitkultur’ in European countries today.
The arguments about the political nature of the conflict are so diverse that a debate between their proponents cannot even be imagined. Many in Turkey say that the Kurdish question is imposed on Turkey by foreign enemies desiring to weaken or destroy it. Some authors go to the extent of claiming that the Kurds were invented for this purpose. The abortive Treaty of Sèvres (1920), according to which Turkey should have ceded two thirds of its present territory to Greece, Italy, France, Britain and an independent Armenia and in which the possibility of a Kurdish state was explicitly mentioned, still looms large in the imagination of Turkish military and political leaders. The Kurds are suspected as the willing tools of foreigners who seek to dominate Turkey. The external enemies in this representation changed with shifts in the global political constellation, but the Kurds were consistently cast in the role of puppets.

A typical example of this argument is made in a book by pro-Turkish author Mahmut Rışvanoğlu, The tribes of the East and imperialism. It is one of the more sophisticated works of the type purporting to show that the Kurds are of authentic Turkish origin. In an analysis somewhat resembling critiques of Orientalism, the author attempts to show that Kurdish identity is a construct of Orientalist scholarship in the service of Russian and British imperial interests. The Kurdish uprisings in the late Ottoman Empire and in Turkey were fomented by Russian and British agents. The Russian scholars Minorsky and Nikitine settled after the Revolution in Britain and France, where they served these countries’ interests in inciting the Kurds.[26] More recently, the Kurds have been analyzed as a tool of the Soviet Union, of Greece, of the USA, of the European Union and of Israel. There are frequent references to Israel and ‘Jewish circles’ in this type of literature, which freely borrows from the rich stock of anti-Semitic conspiracy theories.[27]

Kurdistan as a colony, anti-colonial struggle
The Kurdish movement in Turkey — if one may generalize about a diverse movement within which many ideological divisions occurred —shifted the emphasis of its discourse during the 1970s from economic and cultural demands to the political one of national self-determination. Most of the parties came to adhere to the thesis that Kurdistan was a colony of (the ruling classes of) Turkey, Iraq, Iran and Syria and began to look towards the anti-colonial liberation struggles in Asia and Africa as models. Ismail Beşikçi, who in his long years in prison increasingly identified himself with the Kurdish struggle, later wrote an elaborate statement of the ‘colonial thesis’ that was accepted as authoritative by many Kurdish activists: Kurdistan, a colony of many states.[28]
Of the various Kurdish parties in Turkey, the most radical in its analysis and corresponding strategy was the PKK, which was the first to openly strive for the full independence of a united Kurdistan and a social revolution against its ruling classes. It declared the tribal and land-holding elites to be collaborators of the colonial oppressor and directed its first armed actions (as many other anti-colonial movements did) against these ‘collaborators.’ Especially in the first years of its existence, the PKK indulged in a cult of violence, in which one is inclined to recognize the influence of Frantz Fanon, the ideologist of the Algerian revolution (although he is not quoted directly). The PKK’s extremely violent mode of operation antagonized many Kurds, but its military successes in the second half of the 1980s and the early 1990s won over many former opponents. Many of its critics recognized that it was the PKK that placed the Kurdish question prominently on the Turkish agenda.
This also forced the Turkish left to rethink the Kurdish question and it own increasing marginalization. The PKK had emerged from the Turkish left, and it was the only political movement of that ancestry that had acquired a genuine mass following. Several icons of the left, such party leaders and thinkers as Doğu Perinçek, Yalçın Küçük and Ertuğrul Kürkçü, sought a dialogue with the PKK, visited its leader Öcalan in Lebanon, and attempted to offer a master narrative in which the Kurdish struggle was part of a larger political struggle — rather unsuccessfully, for the PKK began to believe that its struggle was itself an example for the rest of the world. Their awareness of the importance of the Kurdish question for Turkey’s future is expressed well in the catchy title of Perinçek’s collection of short essays on the Kurds, The Turkish question.[29] Perinçek was later to revert to a Turkish nationalist standpoint, but in the early 1990s he commented that the real separatist in Turkey was the Turkish state itself, which treated it Kurdish subjects differently from the rest and had allowed the rule of law to lapse in the Kurdish provinces. The Kurdish question was a problem for all Turks, created to a large extent by Turks.

Unity and diversity
As Barzani’s guerrilla struggle had done in Iraq in the 1960s, the even bloodier struggle waged by the PKK in the 1980s and 1990s made many Kurds more aware of their Kurdish identity and led to a broad mobilization of nationalist sentiment. At the same time, however, this mobilization made people more aware of cultural diversity. As Jwaideh had observed, linguistic and sectarian differences, narrow tribal loyalties as well as international boundaries stood in the way of national unity. People who adhered to minority religions or sects such as Yezidism, Ahl-i Haqq and Alevism, or who spoke dialects of Zaza or Gurani instead of Kurdish proper could identify themselves as Kurds — and many actually did so and became active in the Kurdish movement — but they could also opt for narrower identities or prefer assimilating to the dominant Turkish, Arabic or Persian cultures. In the 1980s, identity movements of Zaza speakers and of Alevis in Turkey and in the European diaspora drew parts of those communities of ambiguous identity away from Kurdish ethnicity. Kurdish nationalist suspected the state of creating and manipulating these identity movements. In Iraqi Kurdistan, a division into two sub-regions, controlled by the KDP and the PUK respectively, and more or less coinciding with the two major dialect groups, consolidated during the 1990s.[30]
The international boundaries cutting through Kurdistan have also contributed to increasing distance between the Kurds of different countries, especially with the advent of mass education and of television, which made them take part in different communities of discourse. In the 1970s, Iraq evacuated a broad corridor along the Iranian and Turkish borders of all inhabitants, preventing or at least significantly limiting the movement of people and goods across the border. Syria had in the early 1960s embarked on a similar project to physically separate its Kurds from their northern neighbors. The Kurds of any one country do tend to consider those of the other countries as ‘different’ and hard to understand. The PKK, which had planned to overcome all sub-cultural divisions and unite Kurds from all of Kurdistan in a common struggle did find some supporters among Iraqi and Iranian Kurds but focused exclusively on Turkey once the armed struggle had begun. This was, however, less due to division of the Kurds than to the fact that the PKK needed the support of Syria, and occasionally Iraq and Iran as well.
With all this diversity among the Kurds, one might be tempted to ask what would make them a single people. The division among the Kurds is an undeniable fact but it is easily overstated. There are common memories and symbols of Kurdish identity that have an emotional appeal to Kurdish people across all religious and linguistic divisions. The most powerful symbol and the most dramatic shared memory were bestowed upon them by Saddam Hussein and his cousin, ‘Chemical’ Ali Hassan al-Majid. Halabja, the town bombarded with poison gas on 16 March 1988, has become perhaps the most powerful symbol of Kurdish identity, of Kurdish suffering, and the determination to prevent such events from ever happening again. Strongly emotive visual images of victims and the moving lament for Halabja by the singer Şivan keep the memory of this event vivid in the minds of Kurds everywhere. The fate of Halabja, to many Kurds, changed the definition of the Kurdish question and the way they related to Kurdish identity.
Conclusion
Today, as at the time when Wadie Jwaideh was completing his history of Kurdish nationalism, Iraq is passing through dramatic changes. The old regime has been brought down, but the contours of the new political order that will emerge are as yet elusive. The Iraqi Kurds are in a stronger position than ever; they have for the past thirteen years administered a large part of the Kurdish region, they have the strongest military units of the country, and they are relatively united since the end of the fratricidal war of the mid-1990s. And yet, Jwaideh’s comments of 45 years ago sound strangely relevant again:
“Today the Kurds occupy an extremely important region in the heart of the Middle East. They constitute the most important single national minority in that area, forming a substantial proportion of the populations of Turkey, Iran, Iraq, and Syria. Despite the failure of numerous Kurdish rebellions over the past thirty years in Turkey, Iran, and Iraq, Kurdish nationalism continues to be a source of deep concern to the governments of these countries. Aroused by the success of the surrounding nationalisms – Turkish, Persian, and Arab – and goaded into desperation by its own failure, Kurdish nationalism has in recent years become increasingly radical and uncompromising. For these reasons, the Kurds have come to play an increasingly significant role in Middle Eastern affairs. Their behavior is one of the important factors in the future stability and security not only of the Kurdish-inhabited countries but of the entire Middle East. Thus it is important to know the Kurds and to understand their aims, their political orientation, and the course they are likely to pursue.”[31]
One can only agree with this assessment, and add that it is even more true today than when Jwaideh wrote these lines.


Notes
[1] Wadie Jwaideh, "The Kurdish nationalist movement: its origins and development", Ph.D. thesis, Syracuse University, Graduate School, 1960.
[2] Wadie Jwaideh, Kürt milliyetçiliğin tarihi: kökeni ve gelişimi, Istanbul: İletişim Yayınları, 1999. The publisher successfully challenged the ban in court, however, and brought out a second edition.
[3] Cecil J. Edmonds, Kurds, Turks and Arabs. Politics, travel and research in north-eastern Iraq, 1919-1925, London: Oxford University Press, 1957.
[4] See for instance: Vladimir F. Minorsky, "Notes sur la secte des Ahlé Haqq", Revue du monde musulman 40-41, 1920, 19-97 and 44-45, 1921, 205-302; idem, "The Gûrân", Bulletin of the School of Oriental and African Studies 11, 1943, 75-103; C.J. Edmonds, A pilgrimage to Lalish, London: The Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland, 1967 [on the Yezidis]; idem, "The beliefs and practices of the Ahl-i Haqq of Iraq", Iran 7, 1969, 89-106.
[5] Jwaideh, “Kurdish nationalist movement”, pp. 851-4.
[6] Hassan Arfa, The Kurds. An historical and political study, London: Oxford University Press, 1966. Arfa describes his campaigns against Kurdish tribes in his autobiography: Hassan Arfa, Under five shahs, London: John Murray, 1964.
[7] Arfa, The Kurds, p. 155.
[8] Arfa, The Kurds, p. 156.
[9] Ibrahim Ahmad was Barzani’s chief rival for leadership of the Kurdish movement in Iraq. By 1964 Barzani, who controlled the stronger guerrilla forces, succeeded in bringing the KDP’s central committee under his control and getting rid of Ahmad and his political allies. (The latter remained a separate group, which later gave rise to the PUK, led by Ahmad’s son-in-law Jalal Talabani.) Parez Vanly, later better known as Ismet Chériff Vanly, studied at the time in Switzerland and acted as Barzani’s European representative.
[10] Arfa, The Kurds, p. 159-60.
[11] Arfa, The Kurds, p. 160.
[12] Sa`ad Jawad, Iraq and the Kurdish question, 1958-1970, London: Ithaca Press, 1981; idem, "Recent developments in the Kurdish issue", in: T. Niblock (ed.), Iraq: the contemporary state, London: Croom Helm, 1982, pp. 47-61.
[13] The political orientation of Jalal Talabani, Ibrahim Ahmad’s son-in-law and the second in command in this wing of the Kurdish movement, was strongly influenced by Nasser’s left nationalist discourse and tended to analyse the situation of the Kurds in the light of global political development. He was very fluent in Arabic, and he easily found common ground for negotiations with his Arab peers.
[14] Jawad, Iraq and the Kurdish question, p. 111.
[15] Jawad, Iraq and the Kurdish question, p. 279 (after an interview with Ahmad). Similar views of Arab nationalists are reported on pp. 119-20, 227-28.
[16] Text of the interim Constitution, as amended in 1973 and 1974, in: Majid Khadduri, Socialist Iraq: a study in Iraqi politics since 1968, Washington: Middle East Institute, 1978, pp. 183-98. Article 5 reads: “(a) Iraq is part of the Arab Nation. (b) The People of Iraq is formed of two principal nationalities, the Arab nationality and the Kurdish nationality. This Constitution shall recognize the national rights of the Kurdish People and the legitimate rights of all minorities within the unity of Iraq.”
[17] Edmund Ghareeb, The Kurdish question in Iraq, Syracuse, NY: Syracuse University Press, 1981.
[18] Ismet Cheriff Vanly, "Le Kurdistan d'Irak", in: G. Chaliand (ed.), Les Kurdes et le Kurdistan, Paris: Maspero, 1978, pp. 225-305. An English translation of this volume, A people without a country: the Kurds and Kurdistan, was published by Zed Books in London in 1980.
[19] Ismet Cheriff Vanly, Le Kurdistan irakien: entité nationale. Étude de la révolution de 1961, Neuchâtel: Editions de la Baconnière, 1970. His other publications concerned all parts of Kurdistan; some of the more substantial are: Ismet Chériff Vanly, Die nationale Frage Türkisch-Kurdistans: eine Übersicht mit historischem Hintergrund, Frankfurt am Main: Komkar, 1980; idem, "The Kurds in Syria and Lebanon" and "The Kurds in the Soviet Union", in: P.G. Kreyenbroek and S. Sperl (eds.), The Kurds: a contemporary overview, London / New York: Routledge, 1992, pp. 143-170 and 193-218.
[20] Martin van Bruinessen, "The Kurds in Turkey", MERIP Reports no. 121, 1984, 6-12; idem, "Between guerrilla war and political murder: the Workers' Party of Kurdistan", MERIP Middle East report no. 153, 1988, 40-46, both reprinted in van Bruinessen, Kurdish ethno-nationalism versus nation-building states. Collected articles, Istanbul: The Isis Press, 2000.
[21] Ismail Beşikçi, Doğu Anadolu'nun düzeni. Sosyo-ekonomik ve etnik temeller [literally: The order of East Anatolia: socio-economic and ethnic foundations], Istanbul: e yayınları, 1969.
[22] İsmail Beşikçi, "Göçebe aşiretlerde yenileşme" (“Renewal among nomadic tribes”), "Doğu Anadolu'da göçebe Kürtler" (“Nomadic Kurds in East Anatolia”), "Göçebelerde modernleşme ve üç hipotez" (“Modernization among nomads: three hypotheses”), in the bi-weekly journal Forum, 15 September — 15 October 1967.
[23] Beşikçi’s life and works are analyzed more extensively in: Martin van Bruinessen, “Ismail Beşikçi: Turkish sociologist, critic of Kemalism, and kurdologist”, The Journal of Kurdish Studies, vol. 5, forthcoming. Also available online: < http://www.let.uu.nl/~martin.vanbruinessen/personal/publications/ismail_besikci.htm>.
[24] Sen Faşist savcı iyi dinle! Dünyada Kürt vardır. DDKO’nun savunması, Uppsala: BAHOZ, 1973.
[25] The semi-official Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü (Institute for Research on Turkish Culture) published dozens of such books during the early 1980s, and so did several publishing houses close to Turkey’s ultranationalist movement. M. Abdülhalûk Çay and Yaşar Kalafat, both affiliated with this movement, are the most prominent authors of this type of literature who were appointed to university positions.
[26] Mahmut Rışvanoğlu, Doğu aşiretleri ve emperyalizm, Istanbul: Türk Kültür Yayını, 1975.
[27] Turan Yavuz, ABD'nin Kürt kartı [The USA’s Kurdish card], Istanbul: Milliyet Yayınları, 1993; Harun Yahya, İsrail'in Kürt kartı: İsrail'in Ortadoğu stratejisi ve "Kürt devleti" senaryoları [Israel’s Kurdish card: Israel’s Middle Eastern strategies and the scenarios for a ‘Kurdish state’], Istanbul: Vural Yayıncılık, 1997.
[28] İsmail Beşikçi, Devletlerarası sömürge Kürdistan, Istanbul: Alan, 1990 [reprinted, after it was banned in Turkey, by a PKK-affiliated publishing house in Bonn, Weşanên Rewşen, 1990].
[29] Doğu Perinçek, Türk sorunu: emekçiler açısından belgelerle Kürt sorunu [The Turkish question: The Kurdish question documented from a workers’ point of view], Istanbul: Kaynak, 1993.
[30] Martin van Bruinessen, “Kurdish paths to nation”, in: Faleh A. Jabar (ed.), Ethnicity in the Middle East: the case of the Kurds. London: Saqi Books, forthcoming.
[31] Jwaideh, “Kurdish nationalist movement”, pp. iii-iv.

Source:http://www.let.uu.nl/~martin.vanbruinessen/personal/publications/Jwaideh_memorial_lecture.htm

دانیشتوانی شاره‌كانی كوردستانی ئێران مانگرتنیان ده‌ستپێكرد

دانیشتوانی شاره‌كانی كوردستانی ئێران مانگرتنیان ده‌ستپێكرد
ده‌نگوباس- وه‌ك ناره‌زایی له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌نجامی هه‌ڵبژاردنه‌كانی سه‌رۆكایه‌تی، دانیشتوانی كوردستانی ئێران به‌ داخستنی بازاڕ و دوكان به‌شداری له‌ ناره‌زایه‌تی گشتی ئێران ده‌كات.
هادی ئه‌ده‌ب ئه‌ندامی به‌ره‌ی یه‌كگرتووی كورد له‌ لێدوانێكدا بۆ به‌شی فارسی تۆڕی راگه‌یاندمی ئه‌ڵمانی "دویچه‌ ڤیلله‌" وتی: "به‌هۆی پێشنیاری رێكخراوی مافی مرۆڤی كوردستان و یه‌كێتی نووسه‌ران و چالاكانی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی و خوێندكارانی كوردستان و به‌ مه‌به‌ستی ده‌ربڕینی ناره‌زایه‌تی له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌نجامی هه‌ڵبژاردنه‌كانی سه‌ركۆماری ئێران، له‌ كوردستانی ئێران مانگرتن ده‌ستی پێكردوه‌ و ژماره‌یه‌كی زۆری خه‌ڵك به‌ نه‌كردنه‌وه‌ی بازار و دوكان ناره‌زایه‌تی خۆیان ده‌ربڕیوه‌".
هه‌روه‌ها موختار زارعی چالاكی كۆمه‌لاَیه‌تی له‌ لێدوانێكدا وتی: "به‌رپرسانی پارێزگای كوردستان ژماره‌یه‌ك له‌ چالاكانی سیاسی و كۆمه‌لاَیه‌تی و خوێندكاری ناوچه‌كه‌یان بانك كردوه‌ و پێیان راگه‌یاندون هه‌ر روداێك روو بدات هێزه‌ ئه‌منیه‌كان بڕیاری ته‌قه‌ كردنیان هه‌یه‌ و حكومه‌تیش چالاكانی سیاسی و كۆمه‌لاَیه‌تی به‌ به‌رپرسیار ده‌زانێت".
دویچه‌ ڤیلله‌ له‌ به‌شێكی دیكه‌ی هه‌واڵه‌كه‌یدا بلاَویكرده‌وه‌ ئه‌مڕۆ 40%ی دووكان و بازاره‌كانی شاری سنه‌ داخراون و ته‌ئكیدیش ده‌كاته‌وه‌ ده‌ستپێكردنی مانگرتن و خۆپیشاندان له‌ ناوچه‌ كوردنشینه‌كان مه‌ترسی زۆرتری له‌ ناوچه‌كانی دیكه‌ی ئێران هه‌یه‌.
هه‌ر چه‌نده‌ زیاتر له‌ 10 رۆژه‌ ناره‌زایه‌تیه‌كانی ئێران ده‌ستی پێكردوه‌، به‌لاَم تا ئێستا له‌ كوردستانی ئێران ناره‌زایه‌تی ده‌ستی پی نه‌كردبوو و چاودێرانی سیاسیش له‌و باوه‌ره‌دان ئه‌وه‌ش ئه‌نجامی ئه‌و داوایه‌یه‌ كه‌ پارته‌ سیاسه‌كانی كوردستان له‌ پێش هه‌ڵبژاردن رایانگه‌یاندبوو و داوایان له‌خه‌ڵكی كورد كردبوو به‌شداری له‌ هه‌ڵبژاردنی سه‌ركۆماری ئێراندا نه‌كه‌ن.
6/23/2009 4:14:32 PM

سه‌رچاوه‌

http://www.dengubas.net

په‌نجا له‌سه‌دی بازاڕی سه‌قز له‌ مانگرتن دایه‌

٥٠٪ی بازاڕی سه‌قز له مانگرتندایه
ناوه‌ندی هه‌واڵنێریی سه‌قز:به‌شێك له دووكاندار و كاسبكارانی شاری سه‌قز به مه‌به‌ستی پشتیوانی و هاوسۆزی له‌گه‌ڵ میرحوسه‌ین موسه‌وی ده‌ستیان داوه‌ته مانگرتن و دووكانه‌كانیان داخستوه.ئه‌مڕۆ سێ‌شه‌ممه رێكه‌وتی ٢ی پووشپه‌ڕ، ٥٠٪ی دووكاندار و بازاڕیه‌كانی سه‌قز به تایبه‌ت له گوزه‌ری تاریكه بازاڕی سه‌ر و خواره‌وه مانیان گرتوه، به‌ڵام ئه‌م مانگرتنه یه‌كپارچه نییه و ته‌واوی سه‌قزی نه‌گرتوه‌ته‌وه و دووكانه‌كانی سه‌ر شه‌قامه سه‌ره‌كیه‌كان و بازاڕی قازاخانه و به‌رگاراج و فه‌له‌كه‌ی هه‌ڵۆ و زۆر شوێنی دیكه‌ دوكانه‌كانیان كراوه‌یه

http://saghez.org/index.php?besh=sereta

سێشه‌مه2ی پووشپه‌ڕی 1388

پشتیوانی‌ له‌ به‌ره‌نگار بوونه‌وه‌ی‌ كۆمه‌ڵانی‌ خه‌ڵكی‌ ئێران، ئه‌ركێكی‌ هه‌نووكه‌یییه

‌ئۆگران‌و لایه‌نگرانی‌ دێمۆكراسی‌‌و مافی‌ مرۆڤ

هاونیشتمانه‌ ئازادیخوازه‌كان!خه‌ڵكی‌ خه‌باتگێڕی‌ كوردستان

تێكۆشه‌ران! ئه‌ندامان‌و لایه‌نگرانی‌ حیزبی‌ دێموكراتی‌ كوردستان

له‌ هه‌لومه‌رجێك دا كه‌ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی‌ خه‌ڵكی‌ ڕاپه‌ڕیوی‌ ئێران له‌گه‌ڵ‌ ده‌سه‌ڵاتدارانی‌ كودیتاچی‌، سه‌رانسه‌ری‌ ئێرانی‌ داگرتوه‌‌و زانستگه‌كان، شه‌قامه‌كان‌و مه‌یدانه‌كانی‌ شاره‌ گه‌وره‌كانی‌ ئێران بوون به‌ مه‌یدانی‌ ناڕه‌زایه‌تی‌ ده‌ربڕین‌و خۆپیشاندانی‌ به‌رینی‌ توێژه‌ جۆراوجۆره‌كانی‌ خه‌ڵكی‌ وڵاته‌كه‌مان، له‌ كاتێك دا میلیۆنان له‌ خه‌ڵكی‌ داواكاری‌ گۆڕان‌و، بێزار له‌ دیكتاتۆری‌‌و سه‌ره‌ڕۆیی‌ هاتوونه‌ته‌ سه‌ر شه‌قامه‌كان‌و، ئاپۆرای‌ ئه‌وان ده‌كه‌وێته‌ به‌ر ده‌سڕێژی‌ هێزه‌كانی‌ ئینتیزامی‌، به‌سیج، ئه‌نسار، لیباس شه‌خسی‌ و پۆلیسی‌ تایبه‌ت، ڕۆژ نیه‌ ژماره‌یه‌ك له‌ خوێندكاران‌و لاوانی‌ ئازادیخواز، شه‌هید نه‌كرێن‌و نه‌ڕفێندرێن،له‌ بارودۆخێك دا كه‌ ده‌سه‌ڵاتبه‌ده‌ستانی‌ كۆنه‌پارێز‌و پاوانخواز هه‌موو هێزێكی‌ خۆیان بۆ سه‌رخستنی‌ كودیتاكه‌یان له‌ دژی‌ ئاكامه‌كانی‌ هه‌ڵبژاردنی‌ 22ی‌ جۆزه‌ردان وه‌كارخستوه‌، میدیاكانیان داوه‌ته‌ به‌ر په‌لامار‌و، كه‌سایه‌تییه‌ سیاسی‌‌و فه‌رهه‌نگی‌یه‌كان، ڕێبه‌رانی‌ حه‌ره‌كه‌ته‌ مه‌ده‌نییه‌كان، تێكۆشه‌رانی‌ مافی‌ مرۆڤ ‌و ڕۆژنامه‌نووسان پۆل پۆل ڕه‌وانه‌ی‌ زیندان ده‌كه‌ن، له‌م ئانوساته‌دا كه‌ خه‌باتی‌ هێمنانه‌ی‌ خه‌ڵكی‌ ئێران بۆ پاشه‌كشه‌ به‌ دیكتاتۆری‌‌و سه‌ره‌ڕۆیی‌، پێویستی‌ به‌ پشتیوانیی‌ هه‌موو هێز‌و لایه‌ن‌و تاكێكی‌ دێموكرات‌و ئازادیخوازی‌ ئۆپۆزیسیۆن‌و، ڕاكێشانی‌ هاوپێوه‌ندیی‌ جیهانییان له‌گه‌ڵ ئه‌م خه‌باته‌ هه‌یه‌، كومیته‌ی‌ ناوه‌ندیی‌ حیزبی‌ دێموكراتی‌ كوردستان بۆ هه‌ڵسه‌نگاندنی‌ ڕووداوه‌كانی‌ ئێران له‌ دوای‌ هه‌ڵبژاردنی‌ 22ی‌ جۆزه‌ردان‌و، بۆ تاوتوێكردنی‌ ئه‌ركه‌كانی‌ حیزب له‌م هه‌لومه‌رجه‌دا، ڕۆژی‌ 28ی‌ جۆزه‌ردان كۆبۆوه‌. له‌م كۆبوونه‌وه‌یه‌دا كه‌ جگه‌ له‌ ئه‌ندامانی‌ ئه‌سڵی‌‌و جێگری‌ كومیته‌ی‌ ناوه‌ندی‌ له‌ كوردستان، ژماره‌یه‌كیش له‌ تێكۆشه‌رانی‌ به‌ ئه‌زموونی‌ حیزب به‌شدار بوون، به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی‌ به‌رینی‌ كۆمه‌ڵانی‌ خه‌ڵكی‌ ئێران له‌گه‌ڵ ده‌سه‌ڵاتبه‌ده‌ستانی‌ كۆنه‌پارێز‌و پاوانخواز له‌ ڕه‌وتی‌ هه‌ڵبژاردنی‌ سه‌ر كۆماری‌ دا، به‌تایبه‌تی‌ له‌ دوای‌ كودیتای‌ قۆڵی‌ پاوانخوازی‌ ڕێژیم له‌ دژی‌ ئاكامه‌كانی‌ هه‌ڵبژاردن، كه‌وته‌ به‌ر باس. به‌شدارانی‌ كۆبوونه‌وه‌، كه‌لكوه‌رگرتنی‌ خه‌ڵكی‌ كوردستان‌و ئێران له‌ ده‌رفه‌تی‌ هه‌ڵبژاردن بۆ هێنانه‌گۆڕی‌ داخوازه‌كانیان‌و، "نا" گوتنه‌وه‌ به‌ دیكتاتۆری‌‌و سه‌ره‌ڕۆیی‌‌و، شكستدانی‌ كاندیدای‌ قۆڵی‌ پاوانخوازیان به‌ نیشانه‌ی‌ وریایی‌‌و تێگه‌یشتوویی‌ ئه‌و خه‌ڵكه‌‌و، شێلگیربوونی‌ ئه‌وان له‌سه‌ر داوای‌ گۆڕان دانا. له‌و پێوه‌ندییه‌دا به‌ ڕێز‌و پێزانینه‌وه‌ ئاوڕیان له‌ هه‌وڵ‌و تێكۆشانی‌ چالاكانی‌ سیاسی‌‌و مه‌ده‌نی‌‌و پێشوازیی‌ به‌رینی‌ كۆمه‌ڵانی‌ خه‌ڵك له‌و ده‌رفه‌ته‌ دایه‌وه‌. كومیته‌ی‌ ناوه‌ندی‌، هه‌ڵوێستی‌ حیزبی‌ دێموكراتی‌ كوردستان له‌باره‌ی‌ هه‌ڵبژاردنی‌ سه‌ركۆماریی‌ به‌ هه‌ڵوێستێكی‌ دروست زانی‌‌و، وێڕای‌ ته‌ئییدی‌ نێوه‌رۆكی‌ به‌یاننامه‌ی‌ ده‌فته‌ری‌ سیاسی‌ له‌باره‌ی‌ ڕاپه‌ڕینی‌ خه‌ڵك بۆ دیفاع له‌ ده‌نگه‌كانیان‌و وه‌ده‌ستهێنانی‌ ئامانجه‌كانیان، ئه‌ركه‌كانی‌ حیزبی‌ دێموكراتی‌ كوردستان له‌ پێوه‌ندی‌ له‌ گه‌ڵ ئه‌و ڕاپه‌ڕینه‌ جه‌ماوه‌رییه‌دا ده‌ستنیشان كرد. كومیته‌ی‌ ناوه‌ندی‌، ڕاپه‌ڕینی‌ خه‌ڵكی‌ ئێران بۆ داكۆكی‌ له‌ ده‌نگه‌كانیانی‌ به‌ سه‌ره‌تای‌ قۆناغێكی‌ نوێ‌ له‌ خه‌باتی‌ ئازادیخوازیی‌ گه‌لانی‌ ئێران زانی‌‌و، پشتیوانی‌ له‌م به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌یه‌ی‌ به‌ ئه‌ركێكی‌ هه‌نووكه‌یی‌ حیزبی‌ دێموكراتی‌ كوردستان‌و هه‌موو هێزێكی‌ خه‌باتگێڕ‌و به‌رپرس دانا.كومیته‌ی‌ ناوه‌ندی‌ له‌ پێوه‌ندی‌ له‌گه‌ڵ‌ ئه‌ركی‌ خه‌ڵكی‌ كوردستان له‌م قۆناغه‌دا، وێڕای‌ ڕێزگرتن له‌ خه‌باتی‌ پڕ له‌ قوربانیدانی‌ گه‌له‌كه‌مان له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی‌ كوردستان له‌ ماوه‌ی‌ سێ‌ ده‌یه‌ی‌ ڕابردوودا، هاتنه‌ مه‌یدانی‌ خه‌ڵك له ‌كوردستان و سه‌رانسه‌ری‌ ئێرانی‌ به‌ ده‌رفه‌تێكی‌ دیكه‌ بۆ به‌ره‌وپێشچوونی‌ بزووتنه‌وه‌ی‌ ئازادیخوازی‌ له‌ كوردستان زانی‌. له‌م پێوه‌ندییه‌دا كۆمیته‌ی‌ ناوه‌ندیی‌ حیزب، داوای‌ له‌ خه‌ڵكی‌ تێكۆشه‌ری‌ كوردستان كرد به‌ وردی‌ و وشیارییه‌وه‌ ئاڵوگۆڕه‌كان بخه‌نه‌ ژێر چاوه‌دێری‌‌و، شانبه‌شانی‌ پاراستنی‌ هاوپێوه‌ندی‌ له‌گه‌ڵ‌ خه‌ڵكی‌ سه‌رانسه‌ری‌ ئێران، له‌ هه‌موو ڕێگایه‌كی‌ مومكینه‌وه‌، هه‌وڵی‌ به‌ره‌و پێشبردنی‌ خه‌باتی‌ ئازادیخوازی‌ بده‌ن. هه‌م دژ به‌ سیاسه‌ت‌و پیلانه‌كانی‌ كودیتاچییه‌كان بۆ تێكشكاندنی‌ به‌ره‌نگاریی‌خۆیان و خه‌ڵكی‌ ئێران بوه‌ستن، هه‌م له‌سه‌ر ویست‌و داخوازه‌كانیان كه‌ له‌ ڕه‌وتی‌ هه‌ڵبژاردن دا هێنابوویاننه‌ گۆڕێ‌، پێدا بگرن.كومیته‌ی‌ ناوه‌ندی‌ ڕیزه‌ ئه‌ركێكی‌ به‌په‌له‌شی‌ خسته‌ سه‌ر شانی‌ ده‌فته‌ری‌ سیاسی‌، ڕێبه‌ریی‌ حیزب‌و سه‌رجه‌م حیزبی‌ دێموكراتی‌ كوردستان. كار له‌پێناوی‌ پێكهێنانی‌ هاوپه‌یمانی‌ له‌نێوان حیزب‌و ڕێكخراوه‌كانی‌ ڕۆژهه‌ڵاتی‌ كوردستان‌و، به‌ڕێخستنی‌ پشتیوانییه‌كی‌ كاریگه‌ر له‌ خه‌باتی‌ خه‌ڵك له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی‌ كوردستان و ئێران، یه‌ك له‌و ئه‌ركانه‌یه‌. كومیته‌ی‌ ناوه‌ندی‌ هه‌روه‌ها یه‌كیه‌تی‌‌و هاوكاریی‌ نێوان ئۆپۆزیسیۆنی‌ سه‌راسه‌ری‌‌و هاوپێوه‌ندی‌ له‌گه‌ڵ ئۆپۆزیسیۆنی‌ نێوخۆ‌و بزووتنه‌وه‌ی‌ سه‌راسه‌ریی‌ به‌ ئه‌ركێكی‌ هه‌نووكه‌یی‌ دانا. به‌ باوه‌ڕی‌ ڕێبه‌ریی‌ حیزبی‌ دێموكراتی‌ كوردستان، پێویسته‌ حیزبی‌ ئێمه‌‌و هه‌موو حیزب‌و ڕێكخراوه‌ سیاسی‌یه‌كانی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ كوردستان‌و ئێران، پێكه‌وه‌‌و به‌جیا كار بۆ گه‌یاندنی‌ ده‌نگی‌ خه‌ڵكی‌ ئێران به‌ جیهانییه‌كان‌و ڕاكێشانی‌ پشتیوانیی‌ نێونه‌ته‌وه‌یی‌ له‌ خه‌باتی‌ ئه‌وان بكه‌ن. كومیته‌ی‌ ناوه‌ندیی‌ حیزبی‌ دێموكراتی‌ كوردستان، هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی‌ ئاكامه‌ ڕاگه‌یه‌ندراوه‌كانی‌ هه‌ڵبژاردنی‌ 22ی‌ جۆزه‌ردان‌و، به‌ڕێوه‌چوونی‌ هه‌ڵبژاردنێكی‌ دیكه‌ له‌ ژێر چاوه‌دێریی‌ نێونه‌ته‌وه‌یی‌ دا كه‌ بووه‌ به‌یه‌كێك له‌ دروشم‌و ئامانجه‌ ئه‌سڵی‌یه‌كانی‌ خۆپێشاندان‌و ناڕه‌زایه‌تییه‌كانی‌ ئێستای‌ خه‌ڵكی‌ ئێران، به‌ ئامانجێكی‌ ڕه‌وا‌و داوایه‌كی‌ به‌رحه‌ق زانی‌ و، پشتیوانیی‌ له‌دروشم و داواكانی‌ دیكه‌ی‌ ئه‌وان بۆ وێنه‌ نه‌مانی‌ دیكتاتۆری‌ و ئازادیی‌ به‌ندییه‌ سیاسیه‌كان كرد. به‌دیهاتنی‌ ئه‌م داخوازانه‌، هه‌م به‌رده‌وامیی‌ خه‌ڵكی‌ كودێتالێكراو له‌سه‌ر ڕێپێوان، خۆپێشاندان‌و حه‌ره‌كاتی‌ ئیعترازیی‌ هێمنانه‌ی‌ پێویسته‌، هه‌م پشتیوانیی‌ نێونه‌ته‌وه‌یی‌. له‌ ڕوانگه‌ی‌ ڕێزگرتن له‌ خه‌باتی‌ مه‌ده‌نی‌‌و ده‌نگی‌ خه‌ڵك و پره‌نسپ و رێوشوێنه‌ نێونه‌ته‌وییه‌ دنیا په‌سه‌نده‌كانه‌وه‌، له‌سه‌ر ده‌وڵه‌تانی‌ جیهان‌و كۆڕ‌و كۆمه‌ڵه‌ نێونه‌ته‌وه‌یی‌یه‌كان پێویسته‌، ئاكامه‌ ڕاگه‌یه‌ندراوه‌كانی‌ ئه‌و هه‌ڵبژاردنه‌ قبووڵ نه‌كه‌ن‌و مه‌حموودی‌ ئه‌حمه‌دی‌ نه‌ژاد به‌سه‌ركۆمار نه‌ناسن. كۆبوونه‌وه‌ی‌ كومیته‌ی‌ ناوه‌ندی‌ هه‌ر له‌و كاته‌دا داوای‌ له‌ هه‌موو ئۆرگانه‌كان‌و كومیته‌كان‌و ئه‌ندامان‌و لایه‌نگرانی‌ حیزب له‌ كوردستان‌و ده‌ره‌وه‌ی‌ وڵات كرد، له‌ بارودۆخی‌ ئه‌سته‌می‌ ئێستا‌و له‌ قۆناغی‌ نوێ‌ له‌ ململانێی‌ خه‌ڵك له‌گه‌ڵ‌ دیكتاتۆری‌‌و سه‌ره‌ڕۆیی‌ دا، چالاكتر له‌ هه‌میشه‌ له‌ مه‌یدان دابن‌و ڕۆڵی‌ خۆیان له‌ جێبه‌جێكردنی‌ ئه‌ركه‌ هه‌نووكه‌یی‌یه‌كانی‌ حیزبه‌كه‌یان‌و، پشتیوانیی‌ كاریگه‌ر له‌ خه‌باتی‌ خه‌ڵك له‌نێوخۆی‌ ئێران دا، بنوێنن. ده‌بێ‌ هه‌موومان ئاماده‌یی‌ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ له‌گه‌ڵ‌ ڕووداو‌و پێشهاته‌ چاوه‌ڕوانكراوه‌كانمان هه‌بێ‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ بتوانین به‌ قازانجی‌ خه‌باتی‌ ڕزگاریخوازیی‌ نه‌ته‌وه‌كه‌مان‌و بۆ به‌ره‌و پێشبردنی‌ بزووتنه‌وه‌ی‌ ئازادیخوازی‌ له‌ ئێران دا كه‌ڵكیان لـێ‌ وه‌ربگرین. سڵاو له‌ شه‌هیدانی‌ تازه‌ی‌ بزووتنه‌وه‌ی‌ ئازادیخوازی‌سه‌ركه‌وتن بۆ خۆڕاگری‌‌و ئیراده‌ی‌ پته‌وی‌ خه‌ڵكی‌ ڕاپه‌ڕیوی‌ ئێران
بژی‌ یه‌كیه‌تی‌‌و به‌رده‌وامی‌‌و هاوپێوه‌ندیی‌ خه‌ڵكی‌ به‌شه‌ جۆراوجۆره‌كانی‌ ئێران له‌ ڕووبه‌ڕوو بوونه‌وه‌ له‌گه‌ڵ‌ كودیتاچییه‌كان‌و پارێزه‌رانی‌ دیكتاتۆریی‌‌و سه‌ره‌ڕۆیی‌.

حیزبی‌ دێموكراتی‌ كوردستان ده‌فته‌ری‌ سیاسی‌

29/ 3/ 1388

19/6/2009
http://www.kurdistanukurd.com/

27-04-2009

Babayev: Kurdistana Sor Divê Neyê Jibîrkirin


Hejar Esger

Almata - Mihemedê Silo Babayev ku di salên 1923-29an de li Azerbaycana Komarên Sovyet’ê Pêşengê Kurdistana Sor bû, bi Rûdaw’ê re axivî. Babayev, Serokê Yekitiya Kurdên Yekitiya Komarên Civakî ya Sovyet’ê (YKCS) û peywirdarê KGBê bû. Ew di nav Kurdan de wek rêberek dihat dîtin. Babayev, daxuyaniyên girîng dan Rûdaw’'ê.

Rûdaw: Birêz Babayev, em dizanin ku ji salên 1989an heta sala 1991an di bin sîwana Yekbûn’ê de, ji bo avakirina qezaya Kurdistan’ê têkoşîneke pir girîng hat dayîn. Ji bo çi van xebatan berdewam nekir?

Babayev: Pêşengê me yê efsaneyî Mele Mistafa Barzanî ji bo ez di oxira Kurdistana Sor de xebatê bikim, ez teşwîq kirim. Mele Mistafa Barzanî piştî şerê duyem ê cîhanê dema hatErmenistan’ê, axaftineke ku tu caran nayê jibîrkirin kir. Axaftina wî tesîr li min kir. Beriya hevditina li Ermenistan’ê dema ez ji bo peywira KGBê çûbûm Rojhilatê Kurdistan’ê, min li wir bi Qazî Muhamed û Mele Mistafa re hevdîtin kiribû. Di salên 50yî yên sedsala pêşî de, min bi hevalên xwe yên nivîskar Eliyê Evdirehman, Bariyê Heso, Bariyê Mehmûd û hwd re, ji bo daxwazên Kurdistana Sor ji rêveberiya YKCSê re name nivîsandibû. Me di sala 1961ê de, heyeteke rewşenbîrî ava kir û em çûn Moskow’ê. Di vê heyetê de Temur Aliyev, Huseyîn Sadikov, Memed Emînê Ezîz, Huseyîn Navo, Memed Tahîrov, Çerkezê Beko û Qenatê Kurdo cîh digrit. Me li vir daxwaza otonomiyê kir. Me xwest Kurdên me yên ku di salên 1937-44an de ji bo Başûrê Kafkasyayê, Asyaya Navîn û Kazakistanê hatine sirgûnkirin, careke din vegerin ser axa xwe. Lê rêveberiya Sovyet’ê guh neda daxwazên me.

Rûdaw: Gelo nêzikahiya Sovyet’ê ya li hemberî Kurdên ku hatine koçberkirin û nêzikahiya wan a li hemberî hindikahiyên din, piştre guherî yan na?

Babayev: Di salên 1988an de, dema ku şerê Azerî - Ermenan ji bo Qerebax’ê destpêkir, Kurdên Musluman yên ku li Ermenistan’ê dijîn jî bi Azeriyan re hatin qewirandin. Yên reviyan hin ji wan çûn Azerbaycan, hin ji wan çûn Rusya’yê û hin ji wan jî berê xwe dan Kazakistanê. Ji bo ku ew hemû li cîh ek kom bibin, me dest bi xebatê kir. Ji ber vê yekê me careke din doza jinûveavakirina qezaya Kurdistan’ê ya ku di salên 1923-29an de hatibû avakirin kir û me ev yek xiste rojevê. Piştî ku me bi Kurdên komarên cuda re hin civînan pêk anî, me Yekitiya Kurdên YKCSê "Yekbûn"ê ava kir. Me li Bajarê Moskow’ê 2 kongre çêkirin. Li ser daxwazên me Parlamentoya YKCSê ji bo ji nûh ve avakirina Kurdistana Sor komîsyoneke taybet ava kir. Me ji bo avakirina organeke çapameniyê ku propogandaya Kurdistana Sor dike jî destûr stand. Dema me bi Rîvenko ku yek ji alîkarê Sekreterê Giştî yê Partiya Komunîst ê YKCSê Mihail Gorbaçov re hevdît, ji ber kar û barên me yên ku me ji bo Kurdistana Sor kiriye û rêveberiya Sovyet’ê jî ev yek qebûl kiriye, em pîroz kirin. Lê mixabin di meha dawî ya sala 1991an de Rejima Sovyet’ê hilweşiya û bûyereke dîrokî ji bo Kurdan pêk nehat. Bi hilweşîna Sovyet’ê re hêviyên me jî şikestin. Di vê pêvajoyê de ez jî nexweş ketim û xebatên me nîvco man.

Rûdaw: We di yek ji rêxistinên herî mezin ê cîhanê di îstîxbarata KGBê de peywirdarî kir. Hûn çawa bûn elemanê KGBê? Hûn dikarin hinek behsa vê pêvajoyê bikin?

Babayev: Di sala 1937an de em hatibûn sirgûnkirin. Di dema destpêka Şerê 2. ê Cîhanê de, em bi çend malbatan re vegeriyan Ermenistan’ê. Evdo Îsa ku ku xizmê me ye û li Erîvan’ê dimîne, ji ber ku di nava Kurdan de yek ji yê xwenda ez im, ez ji bo xebata KGBê pêşniyar kirim. Min xwe jê aciz kir. Lê wî ji bo vê yekê israr kir. Lê di encamê de min ev bi îstîxbaratê re hevdîtin qebûl kir. Hevdîtina me pir dijwar derbas bû. Paşnavê rayedarê îstîxbaratê Guryan bû. Wî ji min re wiha got: “Zanîna te ya çend zimanan ji bo de dê bibe destpêkeke baş. Em ê te ji bo perwerdehiyê bişînin Tîflîs’ê, tu dikarî piştî perwerdehiyê dest bi peywirê bikî.” Min jî jê re wiha got: “Ez dizanim ku ji Kurdan hin kes ji bo xebatên sîxuriyê hatine peywirdarkirin û ew careke din venegeriyan.” Guryan, li min wiha vegerand: “Ma bi te re heysiyeteke neteweyî tune ye? Ma tu qet ji gelê xwe hez nakî? Gelê te di nava dest û piyan de ye. Tu di nava Kurdan de yek ji yê herî xwenda yî. Ger ên xwenda weke te bifikirin wê çaxê halên ên din yeman e."

Rûdaw: Van gotinan tesîr li we kir û hûn ketin nava KGBê?

Babayev: Belê vê axaftine tesîreke pir mezin li min kir û min qebûl kir ku ez bixebitim. Ji bo salek û nîv ez şandim perwerdehiya îstîxbaratê. Di meha sêyem a perwerdeyê de, ez birim Komara Mahabad’ê ku li Rojhilatê Kurdistan’ê hatibû avakirin. Ez hingê 23 salî bûm. Ez li vir bi Serokomar Qazî Mihamed û Wezirê Parastinê yê Mahabad’ê Mele Mistafa re axivîm. Min bi wan re hevdîtin pêk anî. Dema ku ez vegeriyam Tîflîs’ê, min di navbera rayedarên KGBê û nûnerên Komara Kurdistan’ê li Mahabad’ê de peywira navbenkarî û tercûmaniyê kir. Piştî ku min dibistan qedand, ez wek sîxurê îstîxbaratê şandim Erîvan’ê. Tayîna min ji bo Erîvan’ê derket. Min li vê derê, di nava xebatên îstîxbaratî ya ku li hemberî Tirkiye’yê dihat meşandin de cîh girt. Ez piştî Şerê 2. yê Cîhanê ji karê îstîxbaratê veqetiyam.

Rûdaw: Qezaya biçûk a Kurdistana Sor, ji sala 1993an û vir de di bin dagirkeriya Ermeniyan de ye. Li vê derê 300 hezar Kurdên ku hatine koçberkirin, wek penaber dijîn. Pirsgirêka Qerebax’ê çareser nebû û aloziya di navbera Azerî - Ermeniyan de didome. Di rewşeke wiha de divê Kurd çi bikin?

Babayev: Bi hezaran sal in ku li Kurdistana Sor Kurd dijîn. Ev der axa me ya dîrokî ye. Divê pêşî ev yek bê zanîn. Divê Kurd û Kurdistan’ê Kurdistana Sor ji bîr nekin. Bi izna xwedê dewleta me jî ava dibe, em ber bi azadiyê ve dimeşin. Ez ji Hikûmeta Kurdistan’ê û rêxistinên Kurdan tika dikim, bila Kurdistana Sor bixin rojeva xwe. Bila li ser vê mijarê xebatên berfireh bikin.

Babayev kî ye?

Mehmedê Silo Babayev, di 20ê cotmeha 1920an de li bajarê Ararata Ermenistan’ê hatdinyayê. Di sala 1937an de, bi malbata xwe re ew sirgûnî Asyaya Navîn kirin. Pişti demekê, bi hewldana xwe ya şexsî vegeriya Ermenistan’ê û bi KGBê re xebitî. Di dema Komara Mahabad’ê de li Rojhilatê Kurdistan’ê peywirdar bû. Di sala 1948an de Enstîtuya Karên Gundan a Erîvan’ê kuta kir. Di sala 1965’an de teza xwe ya doktorayê nivîsand û demeke dirêj wek Dîrektorê Solhoz’ê xebitî. Li Ermenistan’ê, bû Endamê Rêveberiya Komîte ya Partiya Komunîst a Bajarê Masîs’ê. Piştî sala 1969an, bû Serokê Yekitiya Komarên Solhoz û Dîrektoriya Solhozê. Ev kar û bar li bajarê Xaçmaza Azerbaycan’ê meşand. Babayev, di sala 1989an de di dema ku YKCS hilweşiya de, li Azerbaycan’ê ji bo jinûveavakirina Kurdistana Sor rêxistina Yekbûn’ê ava kir û vê peywira xwe heta hilweşîna Sovyet’ê dom kir. Rêxistina Yekbûn ku di nava qeydên Wezareta Dadê ya YKCSê de bi awayek fermî cîh digre, ji bo Kurdistana Sor 3 salan têkoşiya.

Source: Rudaw

http://www.rudaw.net/

کورد و ترک: له‌ نێوان دوژمنایه‌تی و چاره‌نووسی هاوبه‌شدا

عارف نادری‌: ئه‌م فره‌ چه‌شنی‌یه‌ كه‌ شاره‌كانی‌: ورمێ‌، قوروه‌، نه‌غه‌ده‌، سونقور، تیكاب، بیجاڕ، خۆی‌، سه‌ڵماس، ماكۆو...له‌به‌ر ده‌گرێ‌، دانیشتووانه‌كه‌ی‌ له‌ هه‌ر دوو گه‌لی‌ كوردو تورك پێكهاتوون و توانیویانه‌ به‌ درێژایی‌ مێژووی‌ كورتی‌ هاوژیانییان، نه‌ك ته‌نیا جیرانگه‌لێكی‌ باش بۆ یه‌كتر، به‌ڵكوو له‌ رێگه‌ی‌ ژن و ژنخوازه‌وه‌ پێوه‌ندیی‌ به‌ربڵاوی‌ خزمایه‌تیش پێكه‌وه‌ دروست بكه‌ن

*عارف نادری‌

یه‌كێك له‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌كان یان كێشه‌كانی‌ به‌رده‌م هێندێك له‌ شاره‌كانی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ وڵات چه‌ند ئتنیكی‌بوون ئه‌و شارانه‌یه‌. باژێرو شارستانگه‌لێك كه‌ له‌ بواری‌ هه‌ڵكه‌وته‌ی‌ جوغرافیایی‌، سیاسی‌ و ئابوورییه‌وه‌ له‌ ریزی‌ شاره‌ ستراتیژیكه‌كانی‌ كوردستانن. ئه‌م فره‌ چه‌شنی‌یه‌ كه‌ شاره‌كانی‌: ورمێ‌، قوروه‌، نه‌غه‌ده‌، سونقور، تیكاب، بیجاڕ، خۆی‌، سه‌ڵماس، ماكۆو...له‌به‌ر ده‌گرێ‌، دانیشتووانه‌كه‌ی‌ له‌ هه‌ر دوو گه‌لی‌ كوردو تورك پێكهاتوون و توانیویانه‌ به‌ درێژایی‌ مێژووی‌ كورتی‌ هاوژیانییان، نه‌ك ته‌نیا جیرانگه‌لێكی‌ باش بۆ یه‌كتر، به‌ڵكوو له‌ رێگه‌ی‌ ژن و ژنخوازه‌وه‌ پێوه‌ندیی‌ به‌ربڵاوی‌ خزمایه‌تیش پێكه‌وه‌ دروست بكه‌ن. هه‌ڵبه‌ت ئه‌مه‌ به‌ واتای‌ حاشاكردن له‌و رووداوه‌ تاڵ و دڵته‌زێنانه‌ش ( وه‌كوو: توندوتیژی‌ و كوشت و بڕه‌كانی‌ شاره‌كانی‌ قوروه‌و نه‌غه‌ده‌ له‌ سه‌ره‌تای‌ شۆڕشی‌ 57ی‌ هه‌تاویی‌ گه‌لانی‌ ئێران ) نییه‌. به‌ڵام ئه‌وجۆره‌ وێكه‌وتن و كاره‌ساتانه‌ له‌ قۆناغه‌ هه‌ستیاره‌كانی‌ مێژوویی‌داو له‌ ژێر كاریگه‌ری‌ راسته‌وخۆی‌ مۆره‌ گوێ‌ له‌ مسته‌كانی‌ ناوه‌ندی‌ ده‌سه‌ڵات له‌ تارانه‌وه‌ بووه‌. له‌ لایه‌كی‌ دیكه‌وه‌، حكوومه‌ته‌كانی‌ ده‌سه‌ڵاتدار به‌ سه‌ر ئێران، هه‌میشه‌ هه‌وڵی‌ قۆستنه‌وه‌ی‌ هه‌ستیاری‌ و گرژییه‌ ئتنیكییه‌كانیان به‌ شێوه‌یه‌كی‌ كونتڕۆڵكراو داوه‌ تا له‌و رێگه‌وه‌ وێڕای‌ پێشگرتن له‌ یه‌كیه‌تی‌ و هاوخه‌باتی‌ نه‌ته‌وه‌كان به‌ به‌رۆژه‌ڤكردنی‌ دوژمنایه‌تی‌ و مه‌ترسیی‌ بێ‌ بنه‌مایان له‌ یه‌كترین، شێوه‌یه‌ك له‌ ململانیی‌ نائاسایی‌ و ده‌مارگرژانه‌ له‌ نێوانیاندا دروست بكه‌ن. ئه‌مه‌ش بێ‌ گومان هه‌م گه‌ره‌نتی‌ مانه‌وه‌ی‌ خۆیان ده‌كاو هه‌میش به‌ شێوه‌ی‌ ناڕاسته‌وخۆ كونترۆڵكردنی‌ لایه‌نه‌ جۆراجۆره‌كانیان بۆ ده‌سته‌به‌ر ده‌كات. وه‌ له‌ هه‌مووی‌ گرینگتر ئه‌و جۆره‌ی‌ كه‌ به‌ڵگه‌ و ئه‌زموونوكانی‌ ئه‌م چه‌ند ساڵه‌ی‌ دوایی‌یه‌ ده‌ریخستووه‌، خه‌ریكه‌ له‌و جۆره‌ شارانه‌دا له‌ رێگه‌ی‌ خودی‌ ئتنیكه‌كانه‌وه‌، به‌ربه‌ست له‌ هه‌مبه‌ر گه‌شه‌كردن و بووژاندنه‌وه‌ی‌ فه‌رهه‌نگی‌ نه‌ته‌وه‌ بنده‌سته‌كان دروست ده‌كات. بۆ نموونه‌ له‌م رۆژانه‌دا به‌ پێی‌ په‌سه‌ندكراوی‌ شوورای‌ شاری‌ تیكاب، بڕیار دراوه‌ كه‌ په‌یكه‌ری‌ مامۆستا " مه‌وله‌ویی‌ كورد " له‌و شاره‌دا دابنرێت كه‌ به‌ داخه‌وه‌ ئه‌م بڕیاره‌ له‌گه‌ڵ دژه‌كرده‌وه‌و ناڕه‌زایه‌تی‌ ده‌ربڕینی‌ كۆمه‌ڵێك له‌ به‌ناو دڵسۆزانی‌ ئازه‌ری‌ له‌و شاره‌و ده‌وروبه‌ریدا رووبه‌ڕوو بۆته‌وه‌. پێشتر له‌مه‌ش له‌ ساڵی‌ 1382ی‌ هه‌تاوی‌ به‌ هۆی‌ هه‌ڕه‌شه‌ی‌ تاقمێك له‌ توركه‌كانی‌ شاری‌ قوروه‌، پێش له‌ دانانی‌ په‌یكه‌ره‌ی‌ " جووتیاری‌ كورد " كه‌ به‌ پێی‌ بڕیاری‌ شوورای‌ شارو له‌ لایه‌ن مامۆستا " هادی‌ زیائۆدینی‌" یه‌وه‌ دروستكرابوو و بڕیار بوو له‌ پاركی‌ " رزوان "دا دابنرێ‌، گیرا. هه‌روه‌ها له‌ ساڵی‌ 1383ی‌ هه‌تاویدا به‌ هۆی‌ هه‌ڕه‌شه‌و ناڕه‌زایه‌تی‌ ده‌ربڕینی‌ كۆمه‌ڵه‌ كه‌سێكی‌ به‌ ناو پارێزه‌ری‌ شوناسی‌ توركی – مه‌زهه‌بیی‌ قوروه‌، كونگره‌ی‌ " مه‌وله‌ویی‌ كورد " كه‌ له‌ لایه‌ن NGOكانی‌ " عه‌مارو یاسر " ئاماده‌كاریی‌ بۆ كرابوو، هه‌ڵوه‌شێنرایه‌وه‌. هه‌ر له‌م راستایه‌دا، ناوی‌ مه‌یدانی‌ " كوردستان " بۆ " شه‌هیدان " و ناوی‌ مه‌یدانی‌ " ئیمام شافیعی‌ " بۆ " ئیمام حسێن " به‌ زۆره‌ملی‌ و هه‌ڕه‌شه‌و گوشار بۆ سه‌ر ئه‌ندامانی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ شاره‌وانی‌ گۆڕدرا.
به‌ڵام راستی‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌م باسانه‌ دیوی‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ رووداوه‌كانه‌و نێواخنی‌ باس و هه‌ڵوێسته‌كان ده‌ستی‌ ناوه‌نده‌ ئه‌منییه‌تی‌ و گرووپه‌كانی‌ گوشاری‌ له‌ پشته‌. كه‌ به‌ ناوی‌ گه‌لی‌ ئازه‌رییه‌وه‌، دژه‌كرده‌وه‌ی‌ ناشارستانی‌ و ناسه‌رده‌میانه‌ ده‌گرن و له‌ رواڵتیشدا خۆیان له‌ به‌رپرسایه‌تی‌ دژبه‌ری‌ و له‌مپه‌ڕدانانه‌كان ده‌دزنه‌وه‌و، وه‌كوو نێوبژیوان دێنه‌ مه‌یدانه‌وه‌. چوونكه‌ له‌ دیدی‌ ئه‌وانه‌وه‌ تا ئه‌و جێگه‌ی‌ كه‌ بۆیان بلوێت ده‌بێ‌ شاره‌ كوردستانییه‌كان خاوه‌نی‌ سیمایه‌كی‌ كوردستانی‌ نه‌بن و ته‌نیا شوناسی‌ نه‌ته‌وه‌ی‌ باڵاده‌ست و هێماكانی‌ كولتووری‌ زاڵ ده‌رفه‌ت و ئیمكانی‌ ده‌ركه‌وتن، خۆنواندن و به‌رجه‌سته‌بوونیان بێت. هه‌ر وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ كه‌ تا هه‌نووكه‌ش نه‌یانهێشتووه‌ په‌یكه‌ری‌ مامۆستا " قانیع " له‌ مه‌ریواندا دابنرێ‌. له‌ حاڵێكدا نه‌ته‌نیا له‌ لایه‌ن شوورای‌ شاری‌ مه‌ریوانه‌وه‌، به‌ڵكوو له‌ لایه‌ن شوورای‌ پارێزگاو شوورای‌ باڵای‌ پارێزگاكانیشه‌وه‌ په‌سند كراوه‌. به‌ڵام ناوه‌ند ئه‌منییه‌تییه‌كان مۆڵه‌تی‌ ئه‌و كاره‌ ناده‌ن.
یه‌كێكی‌ دیكه‌ له‌ پرۆژه‌كانی‌ رێژیم له‌و شارانه‌ بۆ به‌رده‌وامی‌ ململانی‌ و ركه‌به‌ری‌ ناسالمی‌ نێوان ئتنیكه‌كان، كرده‌ییكردنی‌ هه‌ڵاواردنی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ به‌ شێوه‌ی‌ به‌ربڵاوه‌. بۆیه‌ ده‌بینین له‌ شاره‌ كوردستانییه‌كان كه‌ كه‌مایه‌تی‌ تورك زمانی‌ لێ‌ نیشته‌جێ‌یه‌، زۆربه‌ی‌ به‌رپرسانی‌ باڵای‌ شاره‌كان سه‌ر به‌ كه‌مینه‌ی‌ نیشته‌جێن و كاروباره‌ گرینگه‌كانی‌ شاریان له‌ ئه‌ستۆیه‌و به‌ ته‌واوییش له‌ لایه‌ن ده‌زگای‌ قه‌زایی‌ و ناوه‌نده‌ هه‌واڵگیری‌ و ئینتیزامییه‌كانیشه‌وه‌ پشتگیرییان لێ‌ ده‌كرێت. به‌ڵام له‌ خودی‌ شاره‌كانی‌ ئازه‌ربایه‌جان چالاكڤانانی‌ ئازه‌ری‌ رووبه‌رووی‌ هۆڤانه‌ترین سه‌ركوته‌كانن. هه‌روه‌ها له‌ كاتی‌ هه‌ڵبژاردنی‌ پارلمان و ئه‌نجومه‌نه‌كانی‌ باژێڕڤانیشدا، هه‌موو رێكارو ساخته‌كارییه‌ك بۆ سه‌ركه‌وتنی‌ به‌رئه‌ندامی‌ سه‌ر به‌ كه‌مینه‌ی‌ نیشته‌جێ‌ له‌ شاره‌ كوردستانییه‌كاندا له‌ به‌ر ده‌گیردرێت. ئه‌مه‌ش نه‌ك له‌ سۆزداری‌ و پشتیوانیی‌ راسته‌قینه‌ی‌ ده‌سه‌ڵات بۆ ئیتنیكه‌كانی‌ هاووڵاتی‌ له‌ كوردستاندا بێت، به‌ڵكوو كه‌ڵك ئاژووی‌ ئامرازی‌ له‌ نه‌ته‌وه‌یه‌ك بۆ سه‌ركوتی‌ نه‌ته‌وه‌یه‌كی‌ دیكه‌یه‌و ئه‌نجامه‌كه‌ی‌ هه‌رچی‌ بێت، ده‌سه‌لات و ده‌سه‌ڵاتداران به‌ چاندنی‌ تۆمی‌ دووبه‌ره‌كی‌ قازانج و سوودی‌ خۆیان مسۆگه‌ر ده‌كه‌ن.
بۆیه‌ پێویسته‌ هه‌ر دوو گه‌لی‌ كوردو توركی‌ نیشته‌جێ‌ له‌ شاره‌كانی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ كوردستان، به‌تایبه‌ت رۆشنبیران و چالاكانی‌ مه‌ده‌نی‌، سیاسی‌، فه‌رهه‌نگی‌ و جڤاكیی‌ هه‌ر دوو نه‌ته‌وه‌ی‌ بنده‌ست و كولۆنی‌ به‌ رۆشنگه‌ری‌ و زانیاری‌ به‌خشین به‌ بیاڤی‌ گشتی‌، سیاسه‌ته‌كانی‌ خه‌پاندن و خۆچه‌وساندنه‌وه‌ی‌ چه‌وسێنه‌رانی‌ ناوه‌ندی‌ ده‌سه‌ڵات پووچه‌ڵ بكه‌نه‌وه‌. چوونكه‌ سه‌ركه‌وتنی‌ كورد و تورك له‌ دژایه‌تیكردنی‌ یه‌كتردا نیه‌و به‌ له‌مپه‌ڕدانان و پێشگرتن له‌ كاروبارو چالاكیی‌ یه‌كتر، هه‌رگیز پێش ناكه‌وین و له‌ ئاكامدا كه‌ڵێنێكی‌ به‌رین له‌ نێوانی‌ دوو نه‌ته‌وه‌دا دروست ده‌كه‌ین كه‌ پڕكردنه‌وه‌و قه‌ره‌بووكردنه‌وه‌ی‌ له‌ كورتخایه‌ندا، ئه‌سته‌م و نه‌لواو ده‌بێ‌. له‌ لایه‌كی‌ دیكه‌وه‌، پێشكه‌وتنی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ هه‌ر یه‌ك له‌ نه‌ته‌وه‌ی‌ كوردو تورك و ده‌سته‌به‌ربوونی‌ مافه‌نه‌ته‌وه‌یی‌ و مرۆڤییه‌كانی‌ هه‌ر یه‌ك له‌وان، گه‌ره‌نتی‌ و هۆكاری‌ سه‌ركه‌وتنی‌ نه‌ته‌وه‌كه‌ی‌ دیكه‌شه‌. ئێمه‌ ده‌بێ‌ به‌م راستییه‌ قه‌ناعه‌ت بێنین كه‌ پێكهاته‌ی‌ حه‌شیمه‌تی‌ كۆمه‌ڵێك له‌ شاره‌كانی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ كوردستان چه‌ند ئتنیكییه‌و، ئێمه‌ و ئه‌وان به‌ هه‌موو ناكۆكییه‌كانی‌ نێوانمانه‌وه‌ خاوه‌ن چاره‌نووسێكی‌ هاوبه‌شین. ئه‌م چه‌شنه‌ تێگه‌یشتنه‌ش ته‌نیا له‌ رێگه‌ی‌ دیالوگ، یه‌كانگیری‌ و یه‌كریزیی‌ نێوخۆیی‌ خۆمان و رێزگرتن له‌ ئه‌ویتر، واته‌ به‌ تولێرانس و بردنه‌ سه‌ره‌وه‌ی‌ ئاستی‌ فه‌رهه‌نگی‌ تاكه‌كانی‌ كۆمه‌ڵ مسۆگه‌ر ده‌بێت.
بۆیه‌ هه‌ڵوێستی‌ ناشارستانیانه‌و شوڤینیانه‌ی‌ گرووپێك له‌ خه‌ڵكی‌ ئازه‌ری‌ زمانی‌ تیكاب، له‌ لایه‌كه‌وه‌ دنه‌دان و پاڵپشتیی‌ حكوومه‌تی‌ له‌ پشته‌و له‌ لایه‌كی‌ دیكه‌وه‌ سه‌رچاوه‌گرتوو له‌ عه‌قڵییه‌تی‌ نه‌خۆش و دوواكه‌وتوویی‌یه‌كی‌ كولتووریه‌ كه‌ هه‌ر دوو نه‌ته‌وه‌ی‌ كولۆنیی‌ كوردو تورك به‌ ده‌ستییه‌وه‌ ده‌ناڵێنن و به‌ جێگه‌ی‌ به‌ره‌نگاری‌ له‌هه‌مبه‌ر دوژمنی‌ هاوبه‌شیان، زۆرجاران یه‌كتریان به‌ دوژمنی‌ سه‌ره‌كیی‌ یه‌كتر زانیوه‌و بۆنه‌ته‌ دارده‌ستی‌ داگیركه‌ری‌ ئێرانی‌ بۆ سه‌ركوت و تواندنه‌وه‌ی‌ یه‌كتر.
پرسیاری‌ سه‌ره‌كی‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئاخۆ بۆچی‌ هاووڵاتیان و هاونیشتمانانی‌ تورك زمان له‌ كوردستاندا توانا و هێزی‌ ماددی‌ و مه‌عنه‌ویی‌ خۆیان له‌ پێناو بووژاندنه‌وه‌ی‌ كولتووری‌ و خاوه‌نداری‌ له‌ شوناسی‌ نه‌ته‌وایه‌تییان وه‌گه‌ڕ ناخه‌ن و زیاتر هه‌وڵی‌ بێ‌ ناسنامه‌كردن و په‌راوێزخستنی‌ كورده‌كان ده‌ده‌ن. چوونكه‌ به‌ڵگه‌كان و راستیی‌ رووداوه‌كانی‌ شاره‌ دوو ئه‌تنیكییه‌كانی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ كوردستان سه‌لمێنه‌ری‌ ئه‌وه‌ن كه‌ ئه‌وان بوونی‌ خۆیان له‌ دوواكه‌وتوویی‌ و پێشنه‌كه‌وتنی‌ كورده‌كاندا ده‌بیننه‌وه‌؟! له‌ حاڵێكدا چاره‌نووسی‌ ئه‌وان یه‌كه‌و دوژمنه‌كه‌شیان هه‌ر یه‌ك...؟!
*ئه‌ندامی‌ پێشووی‌ شوورای‌ شاری‌ قوروه‌
Gerus46@yahoo.com

تبرئه ناسیونالیستهای افراطی، اتهام علیه دموکراتها

تبرئه ناسیونالیستهای افراطی، اتهام علیه دموکراتها
پیرامون یک نوشته ی محمد آزادگر

سیروس مددی - مترجم: بهروز مطلب زاده

• طبق این نقشه، برای آنهائی که به خصلت ضدانسانی استثمار و ناعادلانه بودن سیستم سرمایه داری باور دارند و در عین حال با مهر به زبان مادری و هویت ملی خود، خواهان مبارزه در راه آن هستند، از مارکس و انگلس و لنین «فاکت» می آورند تا اثبات کنند که «نه! چپگرا که نمی تواند وطنش را دوست بدارد! نه. چپ که نمی تواند زبان مادری اش را دوست بدارد!» ...
اخبار روز: www.akhbar-rooz.com
يکشنبه ۲٣ فروردين ۱٣٨٨ - ۱۲ آوريل ۲۰۰۹

تبرئه ناسیونالیستهای افراطی، اتهام علیه دموکراتها
(پیرامون یک نوشته محمد آزادگر)*

مقدمه
انتشار متن آذربایجانی و فارسی سخنرانی من تحت عنوان «۲۱ آذر و امروز» در جلسه بزرگداشت ۶٣ - مین سالگرد جنبش ۲۱ آذر در شهر کُلن، مورد توجه آذربایجانی ها و علاقمندان به مسائل آذربایجان در کشورهای مختلف جهان قرار گرفت و با برانگیختن عکس العمل های متفاوت، بحث های بی سابقه ای را دامن زد. مسائل مطروحه و مواضع اتخاذ شده با استقبال وسیع دمکرات های آذربایجان مواجه شد. کسانی که از راه یافتن اندیشه ها و رفتارهای ضددمکراتیک و زیانبار در میان برخی فعالان جنبش ملی آذربایجان در سال های اخیر، بیمناک بودند و آن را برای امر مبارزه خطرناک می دانستند به وجد آمدند و گشایش افق دمکراتیک نوینی را در مقابل دیدگان خود احساس کردند.
نامه ها و نوشته های بسیاری به دستمان رسیده است که نشان می دهند افراد بسیاری با کسب روحیه ای جدید به مبارزه جلب شده اند و بسیارند کسانی که با دوری گزیدن از آن افکار زیانبار به بازنگری درباره مسائل مطروحه پرداخته اند.
در این میان و در کنار برخورد مثبت و تأییدآمیز کسانی که خواست و آرزویی جز آینده سعادتبار برای مردم آذربایجان و دمکرات های آن ندارند، ناسیونالیست های افراطی و عده ای "مجهول الهویه" که خود را در پوشش ناسیونالیسم افراطی پنهان کرده اند، به یورشی گسترده علیه من و همفکرانم و نیز اندیشه های ما پرداختند. افراد و محافلی که در مواجهه با این اندیشه ها، سیستم فکری خود را در تنگنا و خطر می دیدند به دور از منطق و از روی درماندگی،از طریق نوشته ها، سخنرانی ها و «میکروفون» ها، به پراکندن اتهامات سخیف پرداخته و حتی از تهدیدات فیزیکی نیز خودداری نکردند. اما این «اتهام» زنی ها و تهدیدات نه تنها نتوانست کوچکترین خللی در اراده ما به وجود آورد، بلکه برعکس بر میزان جدی بودن خطر این تفکرات ضددمکراتیک برای جنبش ملی دمکراتیک آذربایجان- که ما روی آنها تأکید کرده بودیم- مهر تأیید زد و من و همفکرانم را در پایداری در مواضع درستی که اتخاذ کرده بودیم، مصرتر ساخت.
اندیشه های طرح شده از جانب ما، نه تنها موافقین و مخالفین را به طور جدی به میدان کشاند، بلکه در عین حال افراد میان دو صندلی نشین را هم به تنگنا انداخت و دچار مشکل کرد. یکی از آن نیروهایی که در این میان به شدت دچار آشفتگی و بحران گشت، [تشکل] «جنبش فدرال دمکرات آذربایجان» بود. این تشکل که از گرد هم آمدن افراد دارای افکار و اندیشه های متناقض شکل گرفته است، در برخورد با یک مسئله جدی و اساسی دچار بحران شد. این حادثه دور از انتظار هم نبود. در واقع مخمصه ای که «ج. ف. د. آ» به آن گرفتار آمده نه حاصل «توطئه» های ما، بلکه نتیجه و بازتاب طبیعی وضعیت داخلی خود آنها و نیز نوع برخوردشان با مسائلی است که از سوی ما طرح شده اند. محمد آزادگر که مسئله شرکت من در بنیانگذاری این «تشکیلات» را دروغ قلمداد می کند، خود به خوبی می داند که علت اصلی کناره گیری و عدم همکاری من با این «تشکیلات»، مخالفت من با به کارگیری سیاست «نه سیخ بسوزد نه کباب» از سوی آنها بود. **
پس از انتشار متن «۲۱ آذر و امروز» هرچند هیچ موضع رسمی از جانب آزادگر و دوستانش در برابر آن اعلام نشد، اما در عین حال اولین عکس العمل ها نیز از درون خود آنها بیرون آمد. در سه ماه و نیم گذشته دو تن از آنان مطالب مفصلی در ضدیت با من و اندیشه هایم نوشته اند. تا جایی که حتی یکی از آنها به نام علیرضا اردبیلی نقش نیروی کمکی کانال تلویزیونی «گوناذ تی وی» را به عهده گرفت، با این همه نه تنها نظر رسمی این «تشکیلات» اعلام نگردید، بلکه حتی نامه ای که ما در رابطه با نوشته علیرضا اردبیلی به آدرس مسئولین آن فرستاده بودیم نیز بی پاسخ ماند. از اینها گذشته تشکیلات «مدنی»!، «عدالتخواه»! و «دمکرات»! آزادگر و دوستانش - حتی به نام دفاع از حق آزادی بیان هم که شده- نه تنها گامی علیه اتهام زنندگان و تهدیدکنندگان برنداشت، بلکه از سوی بعضی از آنان، عملکرد افراد تهدیدکننده توجیه و لاپوشانی نیز شد. آری، یکی از آن نیروهایی که راه «دیالوگ» را سد کرد، همین «فدرال – دمکرات» ها بودند.
و اما بالاخره بعد از گذشت سه ماه، نظر «رسمی» تشکل نامبرده به شکلی غیرمنتظره، هیستریک و نابرازنده اعلام گشت. آزادگر برای عقب نماندن از قافله و در اصل برای «جبران مافات» وارد میدان شد. نوشته او تحت عنوان «آقای سیروس مددی براستی دنبال چیست؟» منتشر گشت. این نوشته، هم از نقطه نظر مضمون و هم از نظر متد برخورد آن به عنوان نقطه عطفی در زندگی سیاسی نویسنده اش و همچنین در تاریخ «ج.ف.د.آ» ثبت خواهد شد. «مشکوک» و «وابسته» جلوه دادن من و رفقایم از جانب محمد آزادگر و دوستانش، با توجه به شناخت ٣۰ ساله ای که از ما دارند، به عنوان لکه ای نازدودنی در تاریخ زندگی آنها به ثبت خواهد رسید.
من و همفکرانم و نیز همه تشکل ها و افرادی که مسائل آذربایجان را پیگیرانه دنبال می کنند، از وجود نظرات و افکار گوناگون موجود در درون «ج.ف.د.آ» بی اطلاع نیستیم. این راز پنهانی نیست. خود دوستمان هم در نوشته اش به وجود تفکرات مختلف در درون آن جریان اشاره کرده است. اینک می توان گفت که مباحث در میان آنها نیز ادامه یافته و بالاخره یکطرفه شده است.
ما تا به امروز همه نوشته های انتقادی جدی و منطقی را در سایت آذربایجان درج کرده ایم. هر چند که من در مورد هیچ کدام از آنها تاکنون چیزی ننوشته ام. اما در اینجا لازم می دانم تا به این نوشته غیرمنتظره و عاری از پرنسیپ دوستمان بپردازم.
پیش از پرداختن به نوشته آزادگر لازم است درباره «غیرمنتظره» بودن آن توضیحی دهم: اگر همه گفته های ایشان در طول زندگی سیاسی خود را هم کنار بگذاریم و صرفاً به همین حرفها و نظراتی که او در طی این سه ماه و نیم گذشته بیان کرده است بپردازیم، در می یابیم که هیچکدام آنها با محتوای این نوشته خوانایی و مشابهت ندارد. از همین رو است که آنرا «غیرمنتظره» می نامیم. من در این نوشته قصد استناد به گفتگوهای خصوصی و نظراتی که او با من و تعداد دیگری از مبارزین آذربایجانی در میان نهاده است، ندارم و چنین عملی را بی پرنسیپی می دانم و لذا از آنها بهیچ وجه سخن نخواهم گفت. امیدواریم آقای آزادگر در نوشته های آتی خود روشن سازند که کدام «برهان قاطع» ایشان را وادار به اتخاد چنین مواضعی نموده است.

I
نوشته محمد آزادگر از نظر مضمون و متد، به دو بخش قابل تفکیک است: بخش اول مواضعی است در قبال مسائل و نظرات مطروحه از جانب من و سایت «آذربایجان» و بخش دوم تخریباتی است که با «ایهام» و «استعاره» انجام می گیرند که در اصل سر منشائی جز فقدان منطق ندارند و برازنده شخصی با آن سابقه سیاسی نیستد.

آیا درون جنبش ملی آذربایجان گرایشات افراطی و انحرافات وجود دارد؟
از نظر آزادگر کدام گرایش ها خطرناک ارزیابی می شوند؟

ایشان می نویسد: مسائل مطروحه از جانب سیروس مددی و همفکرانش

«حرکت ملی آذربایجان را تضعیف می کند و آن را به انحراف می کشاند... از [طرح این مسائل] جمهوری اسلامی و طیف سلطنت و دنبالچه های فکری آنان، برای سرکوب حقوق و خواسته های حق طلبانه تُرک ها در ایران، از آن استفاده می کنند ...»

محمد آزادگر طرح کدام یک از مسائل را باعث تضعیف و به انحراف کشیده شدن جنبش می داند که در عین حال می توانند به عنوان وسیله تبلیغاتی دشمن به کار گرفته شوند؟ مگر سیروس مددی در سخنرانی خود چه گفته و سایت «آذربایجان» چه مسائلی را طرح کرده است که از نظر آقای آزادگر آنچنان مضرّ تشخیص داده شده که ایشان همصدا با شبکه هایی- که وصف حالشان برای خود او نیز آشکار است، حُسن نیت ما در خدمت به جنبش ملی آذربایجان را زیر سئوال برده و بدنبال «مقصود واقعی» ما می گردد.***
من گفته ام: به موازات سرکوب ما و هویت ملی مان از سوی جمهوری اسلامی و شوونیزم فارس، از یک سو مقاومت در برابر آن نیرومندتر و گسترده تر می گردد. و از طرف دیگر با نیرومندتر شدن و گسترده تر گشتن جنش، گرایش جدیدی وارد صحنه می شود. این خط یا گرایش جدید- علیرغم استنادش به ۲۱ آذر دموکراتیک- مدام ضددموکراتیک تر می شود. این گرایش جدید به زیان نهضت ملی- دموکراتیک آذربایجان تمام می شود. من با ذکر چند مثال روشن کوشیده ام نمونه هایی بدست دهم. من گفته ام: نیروهایی که رژیم جمهوری اسلامی را- به مثابه رژیمی که شوونیزم فارس را به یکی از ارکان ایدئولوژی دولتی بدل کرده است- به باد فراموشی می سپارند و در ناکجا آباد به دنبال دشمن میگردند؛ کسانی که به جای پیشبرد مبارزه ملی-دمکراتیک در آذربایجان، پرچم مبارزه برای «تورانیزم» را برافراشته اند، آنها که به بهانه مخالفت با سازمانهای افراطی کُرد به مقابله با مردم کُرد بر می خیزند و ... تبلور چنین خط و گرایش زیانباری به شمار می روند.
آیا محمد آزادگر و دوستانش وجود چنین گرایش ها و انحرافاتی را می پذیرند؟ و اگر جوابشان آری است، در این صورت، آیا بررسی و نشان دادن ضررها و زیان های آن را جزء وظایف خود می شمارند یا نه؟ و اگر چنین گرایش هایی از نظر آنها وجود خارجی ندارند، چرا آن را با صراحت کامل بیان نمی کنند؟
آیا خط کسانی که اخیرا، در روز روشن و در مقابل چشمان عده ای با تهدید از آزادگر می خواستند، «بیرون بیاید» تا آنها با او «حرفهایشان» را بزنند، خط ضددموکراتیک است یا نه؟
دوست گرامی که تا دیروز بحق به خطرناک بودن آن گرایش اذعان می کرد، چه شده است که امروز هنگام بیان موضع «رسمی» مجبور شده است چنین کند؟
محمد آزادگر در پاسخ به این سئوالات است که در بن بست و در وضعیت متناقضی گرفتار می آید. در واقع او با نوشتن اینکه:

«... خطر پان تُرکیسم، تورانیزم و گرگ خاکستری اساساً ساخته و پرداخته دشمنان حرکت ملی آذربایجان است»

از یکسو همه گرایش های ضددموکراتیک مورد اشاره مرا در «پان ترکیسم، تورانیسم و گرگ خاکستری» خلاصه می کند!! و سپس خطر آنها را منکر می شود. (درباره این نکته که آیا من هم مشمول این دشمنان می گردم یا نه، بعدتر سخن خواهم گفت.) اما واقعیت ها غیرقابل انکارند. او نمی تواند وجود گرایش های افراطی را از بیخ و بن کتمان کند، لذا به آن اعتراف می کند. لیکن با «اما و اگر» ها.
او می نویسد:

« ... البته بسیار طبیعی است که در میان حرکت ملی آذربایجان گرایش های افراطی ملی هم باشند که این ها نقداً خطری برای حرکت ملی آذربایجان نیستند. این گرایش های افراطی هم در حقیقت عکس العمل و بازتابی است در مقابل پان ایرانیسم و فارس گرایی افراطی و گرگ درنده حی و حاضر جمهوری اسلامی ....».

با این حساب نویسنده با زیر پا گذاشتن آنچه که بیش از این گفته است، تأیید می کند که:
۱- در نهضت گرایش های افراطی وجود دارد.
۲- این گرایش های افراطی، واکنشی در برابر شوونیزیم فارس و جمهوری اسلامی است.
٣- و «نقدا» خطری برای جنبش محسوب نمی شوند.

می خواهم روی این چند نکته کمی مکث کنم:
آیا از نظر محمد آزادگر کدام گرایش ها افراطی هستند؟ ایشان برای نشان دادن این گرایش های افراطی به مبارزان ما، چه گامهایی برداشته است؟
مبارزه تعارف پذیر نیست! باید با شفافیت و صداقت به میدان آمد. من همواره آنچه را که برای آینده سعادتبار و خوشبختی خلق و میهنمان زیانبار تشخیص داده ام، نوشته و نمونه های مختلف آنرا- چه بصورت شفاهی و چه در قالب مکتوب بیان کرده ام. اینها مسائلی نیستند که من، امروز به آنها رسیده باشم. من اکنون آنها را یک بار دیگر در سخنرانی ام با عنوان «۲۱ آذر و امروز» مورد تأکید قرار داده ام. راستی کجای اظهارات من محمد آزادگر را اینچنین ناراحت کرده و او را برآشفته است؟
من همواره هم وجود گرایش های افراطی را خاطرنشان کرده ام و هم بر روی عکس العملی بودن حد معینی از آن نیز تأکید ورزیده ام. برای نمونه، ۱۰ سال قبل، در نوشته ای با عنوان «ما و مسئله ستم ملی، تبعیض و مرکزگرائی در ایران»- که در مجله «آذربایجان» انتشار یافت، گفته بودم:

«مهر ورزیدن به زبان و فرهنگ و هویت ملی، حفظ حتی المقدور آن در برابر تعدی های ملی و جستجوی راههایی برای پایان دادن به این ستم و تحقیر پدیده مثبتی است که بویژه در سالهای اخر در میان برخی منسوبین به ملل غیرفارس زبان گسترش یافته است. در مواردی این مهر ورزیدن ها شکل افراطی به خود گرفته و بصورت «ملت پرستی افراطی» تظاهر می یابند. هر چند سرمنشا این افراطی گری در شوونیسم و تبعیض حاکم بر کشور نهفته است ولی آن «تز»، دلیل صحت این «آنتی تز» نیست. اگر مقصود از مبارزه با شوونیسم و ملت پرستی افراطی حاکم بر کشور، برداشتن موانع رشد و تعالی و تأمین زندگی بهتر برای انسانهاست؛ در اینصورت باید با اندیشه ها و ابزارهای انسانی و دموکراتیک به جنگ این انسان ستیزی ها رفت و راههایی متناسب با هدف جستجو کرد.»

آری، من همین حرفهائی که محمد را اینچنین آشفته ساخته، یک بار دیگر، و این بار، ۱۰ سال پس از نوشته شدن آنها، در صحبت های اخیر خودم تکرار کرده ام:

« در یک قرن گذشته کسانی که به مثابه نمایندگان آن ملت [ملت فارس] سخن گفته اند و نیز اکثریت روشنفکران آن، با سلاح شوونیزم برای سرکوب و از میان بردن هویت ملی ما کوشیده اند، این یک حقیقت تلخ است. من همیشه گفته ام که راه برون رفت از این وضع، حرکت از موضع شوونیزم و به کار بستن شیوه هائی که شوونیست های فارس به کار می برند، نیست. آری، تحت تأثیر جنایاتی که شوونیزم فارس در حق ما مرتکب شده است، در میان جوانان ما، حد معینی از پدیده فارس ستیزی پدید آمده است که به نوبه خود قابل درک است. اما با این همه نمی توان به صرف وجود «داشناک» ها در میان ملت ارمنی، شوونیزم فارس در میان ملت فارس و به خاطر وجود پ. ک. ک و پژاک در میان ملت کُرد، با این ملت ها دشمن شد. طرح دعوا و مجادلات «خونی» و «نژادی» به جای استفاده از راه های دمکراتیک قطعاً مبارزه ما علیه شوونیزم را به شکست می کشاند».

واکنش های تند و تیز و نفرت شدید ملتهای تحت ستم علیه شوونیسم حاکم، کاملاً «قابل درک» است. بلی، باید آنها را درک کرد. ولی فرق بزرگیست میان «درک» کردن و «لاپوشانی» کردن. فرق است میان «درک» کردن و راه انداختن عملیات تخریبی علیه کسانی که حاضر به لاپوشانی نیستند و نیز انکار حسن نیت آنان برای خدمت و تلاش برای کشف «مقصد » واقعیشان!
همین جا لازم است به یک نکته دیگر نیز اشاره کنم. آزادگر تا کی می تواند همه اشکالات و حرکت های افراطی نوظهور در جنبش را بالکل «طبیعی» و دربست عکس العمل در برابر شوونیزم فارس قلمداد کند و با کند و کاو برای یافتن «هدف واقعی» دیگرانی که به افراطیون گفته اند «بالا ی چشمتان ابروست» خود را به در و دیوار بکوبد تا شاید بتواند دل افراطیون را به دست آورد.
در درون جنبش ما، به ویژه در میان کسانی که تازه به جنبش می پیوندند، میزان معینی از «تندی» وجود دارد بلی، این تندی امری طبیعی است. در کشوری که نزدیک به ۹۰ سال سیاست ستم ملی، تمرکزگرائی افراطی و تبعیض حاکم است، وجود چنین «تندی» هائی از سوی ملتهای مورد سرکوب طبیعی است. و اما در چنین شرایطی وظیفه آن مبارزانی که خود را دمکرات می دانند چیست؟ ما موظفیم افرادی را که به دلیل وجود شوونیزم، چنین عکس العمل هایی را بروز می دهند، روشن و آگاه کنیم. روشنگری نیز علاوه بر دقت در اعمال و کردار خودمان، از طریق نشان دادن خطا و زیانبار بودن آن عکس العمل های تند امکان پذیر است. آقای محمد آزادگر! شما در این زمینه چه کرده اید؟ شما زیانبار بودن کدام گرایش افراطی را به مبارزانمان نشان داده اید؟ آیا چنین کرده اید یا با کشیدن دست نوازش بر سر افراطیون حرفه ای، آنها را در کنار خود نگه داشته اید؟
در درون جنبش ما نوع دیگری از افراطیگری نیز وجود دارد و آن، افراطگرایی کاملا آگاهانه و کاملا حساب شده است. محمد آزادگر نمایندگان این گرایش افراطی «پروفسیونل» و «خودآگاه» را خوب می شناسد و از منابع اصلی تغذیه آن مطلع است. این گرایش افراطی «حرفه ای» و «عامدانه» همواره می کوشد تا آن تندروانً «عکس العمل» گرای فوق الذکر را به افراط گرایی بیشر سوق دهد و آنها را مدام در مواضع افراطی نگه دارد. باید حساب این دو نوع افراطیگری را از یکدیگر تفکیک کرد. در همه کشورهای جهان، سازمان ها و تشکل های گوناگونی که دارای اندیشه های متفاوت و استراتژی و تاکتیک مختلف هستند وجود دارند. طبیعی است که در میان ما نیز چنین باشد. ولی طبیعی بودن هر چیزی الزاماً بمعنی درست بودن آن نیست. پیدایش تشکل ها و جریانهای مختلف نشان همین واقعیت است. هر نیروئی می کوشد تا حقانیت خود را به ثبوت رساند.

II


چرا از از بحث و گفتگو باید هراسید؟

محمد آزادگر از اینکه ما با آوردن مثال های مختلف، زیانبار و نادرست بودن گرایش های افراطی درون جنبش را آشکارا بیان کرده ایم، برآشفته و نوشته است:

« ... آقای مددی و دوستانشان در سایت آذربایجان با جار و جنجال و هیاهوی بسیار سعی می کنند نشان بدهند که قصد آنها از طرح این بحث ها خدمت به حرکت ملی و دمکراتیک آذربایجان است، ولی نوشته ها و موضع گیری های آنها البته چیز دیگری را نشان می دهد».

شگفتا! کدام یک از نوشته های من و دوستانم در سایت «آذربایجان» از طرف این دوست گرانقدر و اصحاب «آچیق سوز» نشان «جار و جنجال و هیاهو» است؟ کدام موضع گیری ما نشان از آن دارد که قصد ما نه خدمت به آذربایجان، بلکه خلاف آن است؟!
راستی چه کسانی هیاهو راه انداخته اند؟ این هیاهو در اصل هفته هاست که با مشارکت و یاری یاران تشکیلاتی محمد آزادگر و با استفاده از همه امکانات رسانه ای از جمله تلویزیون، پالتاک و انبوه سایت های اینترنتی – علیه ما - به راه انداخته شده است. اگر دوست گرامی ما به جای «اشاره چشم و ابرو» صریح و شفاف تر صحبت می کرد، خدمت بیشتری به مبارزان آذربایجان کرده بود. جنبش ما اصلاً نیازی به امر و نهی و صدور «فتوا» و متهم کردن دگراندیشان از طریق کنایه و ایهام ندارد. جنبش برای نیرومند شدن نیازمند بحث های مستدل است.
وحشت آزادگر از کدام بحث است؟ چرا او با توسل به حربه ای نابرازنده، مانند آن محافل افراطی «مورد لطف» اش به «انگ» زدن روی آورده است. علت این کار او - که سبب حیرت همه آنهائی شده است که او را «میشناسند »- چیست؟. ایشان از تجربه تشکیلات های سیاسی – که عمری را با آنها گذرانده- چه درسی گرفته اند؟
****

از خوانندگان گرامی خواهش می کنم به سطور دیگری از نوشته ایشان توجه نمایند. ایشان با اشاره به من و همفکرانم می نویسند:

«آنهایی که خطر پان تورکیسم را برجسته میکنند بهتراست اول تکلیف خودشان را با پان ایرانیسم و ناسیونالیسم فارس گرای افراطی و راسیسم جمهوری اسلامی روشن کنند.»

شگفتا! آقای آزادگر چه قصدی از نوشتن این سطور دارد؟ مواضع من و دوستان همفکرم علیه شوونیزم فارس و راسیسم جمهوری اسلامی - و نه تنها راسیسم بلک همه هستی آن رژیم- برای ایشان و اصحاب «آچیق سوز» مشخص نیست؟ آیا موضع من، دوستانم، سایت آذربایجان و هزاران چپ دموکرات آذربایجانی در آذربایجان، ایران و دیگر کشورهای جهان برای آزادگر و یارانش ناشناخته است؟ به راستی محمد آزادگر در صدد تحریک چه کسانی علیه ماست؟ او برای بدست آوردن دل چه کسانی به طرح چنین ادعاهای مضحک و خنده داری می پردازد؟
اگر حتی مواضع و عملکرد من و یارانم در طول زندگی سیاسی مان، علیه ناسیونالیزم افراطی فارس و جمهوری اسلامی را هم نادیده بگیریم، آیا همین «۲۱ آذر و امروز» - که آزادگر را مجبور ساخته است تا از نشستن در بین دو صندلی دست بکشد – گویای مواضع روشن ما در باره شوونیسم فارس و رژیم جمهوری اسلامی نیست؟ چرا محمد آزادگر خود را دچار چنین وضع خنده آوری ساخته است؟ مخالفت فکری چه نیازی به این حرف ها دارد؟ آیا از نظر ایشان «گناه» اعتراض ما به سیاست های زیانباری که برشمردیم، آنچنان بزرگ و نابخشودنی است که همه «ثواب» های ما را هم خنثی و بلااثر ساخته است!!!؟


III

آزادگر چرا فرمان «بحث سیاسی ممنوع! دشمن سوء استفاده می کند» را صادر کرد؟

شوونیزم فارس، رژیم ایران و دیگر دشمنان ما، با هزار و یک چشم ما را زیر نظر دارند. آنها برای تضعیف مبارزه ما علیه شوونیزم با چنگ انداختن به هر خس و خاشاکی خواهند کوشید تا از مواضع انتقادی من و دوستان همفکرم سوء استفاده کنند. چه کسی می تواند این واقعیت را کتمان کند؟ مگر از نوشته «افشاگرانه؟؟!!» محمد آزادگر علیه من و «فتوا»هایش سوء استفاده نخواهد شد؟ مگر تاکنون از آن سوء استفاده نشده است؟ مگر در سایت «تریبون» که متعلق به یکی از همسویان ایشان است، سخن از «تیم سیروس مددی و حامیان امنتی آن» نمی رود؟
صدور فرمان «بحث سیاسی ممنوع!! زیرا دشمن سوء استفاده می کند» تا چه اندازه صحیح است؟ در جنبش ما نیز همانند همه جنبش های دیگر افکار و اندیشه های گوناگونی وجود دارند. اگر چنانچه این افکار و اندیشه های مختلف طرح و بشیوه ای دموکراتیک به بررسی و بحث گذاشته شوند، آنگاه هم آن اندیشه ها پخته تر و تکامل یافته تر خواهند گشت و هم مردم و فعالین جنبش در آن شرکت خواهند جست و امکان انتخاب آزاد خواهند یافت. آیا نسل ما - من و آزادگر – از سیاست «معامله» در پشت درهای بسته و «قایم باشک بازی» کم صدمه دیده است؟
سایت «آذربایجان» به هنگام منتشر ساختن متن «۲۱ آذر و امروز» به حق نوشت:
«شوونیست های فارس که با نیت لکه دار کردن مبارزات دمکراتیک ما، عادی ترین خواست دمکراتیک ما را هم «پان ترکیسم» می نامند، با خوشحالی خواهند کوشید تا از این نوشته به سود خود استفاده کنند. اما با این همه این نوشته در کلیت خود به دمکراتیسم و مبارزه در راه حقوق ملی مردم آذربایجان خدمت خواهند کرد. ما با ایمان راسخ به این حقیقت این نوشته را به خوانندگان خود تقدیم می کنیم».

ما همیشه طرفدار بحث و گفتگو درباره مسائل مربوط به مبارزه خودمان بوده ایم. من حتی در مقدمه همان نوشته خود «ما و ستم ملی، تبعیض و تمرکزگرائی در ایران» که مربوط به ۱۰ سال پیش است، صاحبان افکار و اندیشه های مختلف را به بحث و گفتگو فرا خوانده بودم. ما در تمام نوشته های خود - حتی در رابطه با الفبا و اورفوگرافی از فعالین خواسته بودیم تا در آن مباحث فعالانه شرکت کنند. من و همفکرانم هنوز هم به ضرورت چنین بحث و گفتگوهائی اعتقاد داریم.
آری، سوءاستفاده خواهد شد. اما به اعتقاد ما نتیجه نهائی این بحث ها آن خواهد بود که با از میان رفتن نواقص و کاستی ها، مردم ما خواهند توانست با چشمانی باز، دست به انتخاب بزنند که این خود نهضت ما را پیش خواهد راند. در تمام جهان این فقط تشکل های دارای ایدئولوژی توتالیتر هستند که به خود اجازه صدور فرمان «بحث سیاسی ممنوع» را می دهند. محمد آزادگر که می کوشد تا خود را غیرتوتالیتر و «غیر استالینی» معرفی کند، چرا چنین فرمانی را صادر می کند؟
و اما یک نکته دیگر. ظاهراً آنچه که موجب ناراحتی و برآشفتگی دوستمان گشته نه هر «بحثی»، بلکه فقط بحث درباره موضوعاتی است که ما مطرح کرده ایم. شاید هم اساساً اصحاب «آچیق سوز» در میان آذربایجانی ها افکار و اندیشه متفاوتی نمی بینند. و یا می بینند و فقط مواضع و آراء طرح شده در سایت «آذربایجان» را خطر «نقد» ارزیابی کرده و چنین نوشته هائی را علیه آن منتشر می کنند. آقای محترم! در میان مطالبی که هر روز از تلویزیون گوناذ پخش می شود، شما هیچ نکته قابل انتقادی نمی یابید؟ همه آنچه که آنها می گویند صحیح است و هرآنچه سایت «آذربایجان» می گوید خطاست؟ آنها همه خادم هستند و «آذربایجان» خائن؟
خوانندگان گرامی باید توجه داشته باشند که پیشاهنگ فکری محمد آزادگر، یعنی علی رضا اردبیلی، در نوشته ای، جنبش را بی عیب و نقص دانسته و تنها مرا «خارج خوان» معرفی کرده است. به بخشی از نوشته او توجه کنید:

«از آنجا که بنیان های نظری دوره کنونی جنبش ما از سوی «قور قود» زمانه ما جناب دکتر جواد هیئت و استادان شجاع و دانشمندی چون پرفسور حمید نطقی و دکتر محمدعلی فرزانه پی ریزی شده است، تکامل نظری مان بدون درگیری های فردی، بسیار هارمونیک و به دور از جار و جنجال پیش می رود».

با این حساب، «پیامبران» اصحاب «آچیق سوز» ظهور کرده و با کتابهای مقدس خود هدف، راه و تاکتیکها را بی کم و کاست، با تمام جزئیاتش نشان داده و رفته اند. پاسداری از دین ارائه شده از سوی این «پیامبران» نوظهور به اصحاب «آچیق سوز» سپرده شده و تفسیر این دین جدید نیز انحصارا به محمد آزادگر و علی رضا اردبیلی محول گشته است. از آنجا که سیروس مددی و «آذربایجان»ی ها، درچهارچوب تفسیر این مفسرین نمی گنجند، لذا «خوارج» اند. و این خود بسیار پر معنی است!
ما در همینجا از اصحاب «آچیق سوز» تقاضا می کنیم تا لطف فرمایند و «دستورات» و «احکام» تعیین شده از سوی این سه ادبیاتشناس، برای شرایط فوق العاده بغرنج و تاریخی آغاز قرن ۲۱ را با تمام تفرعاتشان در سایت اینترنتی خود منتشر کنند تا شاید ما هم با خواندن آنها از دین «خارج» نشویم و با اشاره چشم و ابرو به «خیانت» متهم نگردیم. «آچیق سوز» چرا به مصداق یک ضرب المثل آذربایجانی «گوشت نیاورده تقاضای کوفته می کند!!»
به اعتقاد من، دکتر هیئت، دکتر نطقی و آقای فرزانه از این رسالتی که اصحاب «آچیق سوز» به آنها نسبت می دهند، روحشان هم خبر ندارد. آدمهای دنیادیده ای مثل آنها نمی توانند چنین ادعاهایی کرده باشند. اینها فقط ابداعات کسانی مثل علی رضا اردبیلی است که ادعای مدرنیته دارند و اندیشه های استبدادی می پراکنند. او با این مقدمات است که اعتلای فکر و اندیشه را «بدعت» و «ارتداد» قلمداد می کند.


***

در این سه چهار ماهه اخیر، محمد آزادگر و همفکرانش با همه توان کوشیده اند تا ثابت کنند که گویا ما، کل جنبش ملی آذربایجان را جنبشی «پان ترکسیتی» می دانیم و با آن مخالفیم. دوستان محترم ما از کدام گفته ما چنین استنتاجی را بیرون کشیده اند؟ این یک دروغ و یک افتراست.
نه دوستان عزیز! ما همه جنبش ملی آذربایجان را «پان ترکیستی» نمی دانیم. ما می دانیم که نیروهایی هستند که تلاش می کنند تا ما را به این موضع هُل دهند. از این تلاشها بی خبر نیستیم. جنبش ملی آذربایجان، جنبشی پان ترکیستی نیست. هر چند که در درون جنبش ملی «پان ترکیست» ها و «بوزقوردها» ها نیز وجود دارند. ما این نکته را بارها یادآوری کرده ایم که تفکر «پان ترکیسم» و «بوزقورد» برای جنبش ملی آذربایجان بسیار زیان بخش است. ما بارها تأکید کرده ایم که ما هیچ مخالفتی با آنهائی که پان ترکیسم را به معنای برادری میان ترکان می فهمند نداریم. اما باید توجه داشت که «پان ترکسیم» مفهوم سیاسی معین و شناخته شده ای دارد. این را باید محمد آزادگر خوب بداند. این تفکر به هویت ویژه ای به نام «آذربایجان» اعتقاد ندارد و تلاش می ورزد تا آن را در «ترکیسم» ذوب کند. ملت آذربایجان یکی از ملت های ترک زبان است ولی مانند همه ملت های دارای ریشه زبانی مشترک، آذربایجان ما زبان، فرهنگ و تاریخ مخصوص به خود را دارد. وقتی که از تاریخ سخن می گوییم، منظورمان نه آن تاریخ ده هزار سال پیش کوه های آلتای، بلکه تاریخی است که هویت امروزی آن را شکل می دهد. آذربایحان مسائل سیاسی ویژه و بتبع اولی راه حل های ویژه خود را دارد. این نکته شامل هر دو آذربایجان - شمالی و جنوبی- است. امروز این بحث هانه تنها فقط در میان ما، بلکه در جمهوری آذربایجان نیز مورد بحث و مجادله است. (نمونه کوچک این کشمکش در جمهوری آذربایجان، بحث و مجادله درباره دوبله فیلم های ترکی ساخت ترکیه به زبان آذربایجانی است که طی ماه گذشته در باکو جریان داشته است. ترک گرایان با دوبله کردن فیلم های ترکیه مخالفند و آذربایجان چی های خاص جمهوری آذربایحان طرفدار دوبله این فیلم ها هستند. قانون اساسی آذربایجان به حق به آذربایجانی بودن زبان مردم آذربایجان تأکید دارد و در عوض «ترک پرستان» با سر دادن شعار «یک ملت، یک زبان» با آن مخالفت می ورزند. خوانندگان گرامی در این رابطه در مقاله آنار رسول رضا اوغلو (نویسنده نامدار آذربایجان) تحت عنوان «اندیشه های من درباره آذربایجان گرایی» (در بخش مربوط به « زبان») به اطلاعات مفیدی دست خواهند یافت.
بنابرین آنانی که تلاش می کنند تا ما را دشمن برادری ملت های ترک نشان دهند، کاری جز شانتاژ و تخریب انجام نمی دهند. پان ترکیسم الزاماً به معنی ملحق کردن ملت های تُرک زبان به ترکیه نیست، بلکه خودداری از دفاع از منافع آذربایجان در برابر « نیرومندترین موجودیت تُرک» است و کوتاه آمدن در برابر آن. مثال ساده ای که آوردم به عنوان یک نمونه عبرت آموز است.

IV
مسئله ای بنام «محمد امین رسول زاده»

یکی از مسائلی که محمد آزادگر را برآشفته است، موضوع جنجالی محمد امین رسول زاده است. همانطور که قبلاً هم به مناسبت های مختلف گفته ام، من از سال های ۱۹٨۵ به طور جدی به مسئله رسول زاده علاقه مند شده به مطالعه آثار او پرداختم و چند نوشته او را هم به فارسی ترجمه کردم. من در جریان نوشتن بیوگرافی رسول زاده و در جستجوی منابع مختلف به یک بریدگی و خلاء ده ساله در بخشی از زندگی این شخصیت برخوردم و این نکته مرا به جستجو و کنکاش بیشتر درباره زندگی او تشویق کرد. نتیجه آخرین بررسی و تحقیقات من نشان داد که محمدامین رسول زاده در آن سال ها، با تأسف بسیار به نام «منافع ملی» و «استقلال» آذربایجان، دست در دست آلمان هیتلری به فعالیت پرداخته است. مشاهده سرانجام تلخ و فاجعه بار زندگی محمد امین رسول زاده مرا به این نتیجه رساند که اگر انسان حتی در ملت دوستی خود نیز حد و مرز را رعایت نکند لاجرم با سرنوشتی فاجعه بار مواجه خواهد گشت. اینجا نیز باید حد و مرز را رعایت کرد. برخلاف تبلیغات گردانندگان محترم تلویزیون «گوناذ»، آشنایی من با سرگذشت فاجعه بار رسول زاده مربوط به دیروز و پریروز نیست. من بسیار قبل از آنکه فلان مأمور شوروی در سال ۲۰۰٣ کتاب خود را بنویسد، یعنی در سال ۱۹۹۷ در سمینار «آذربایجان در آستانه قرن» که در برلین برگزار شد، در پاسخ آقای اردبیلی - که بر طبل ناسیونالیزم می کوبید- با اشاره به سرانجام رسول زاده، بر ضرورت دوری گزیدن از افراطیگری تأکید کردم. (فیلم ویدوئی جریان آن سمینار هنوز قابل دسترس است). من در آن سمینار از جمله گفتم: «ببینید ناسیونالیزم افراطی شخصیت بزرگی چون رسول زاده را به کجا کشاند که او، حتی حاضر شد با بزرگترین سیستم جنایت در تاریخ بشریت یعنی با فاشیسم دست اتحاد دهد».
اظهارات من درباره رسول زاده در آن روز هم، درست همانند امروز «دوستمان» و همفکرانش را به شدت ناراحت و برآشفته کرد. اکنون ۱٣ سال از برگزاری آن سمینار می گذرد، با این حال عالیجناب علی رضااردبیلی هنوز هم علی رغم روشن شدن حقایق، علیه کسانی که حرفی علیه رسول زاده «داهی» او بر زبان بیاورند اعلام جنگ صلیبی می کند. من هرگز نمی خواهم به دوستمان قره جه لو- بخاطر نوشتن زندگینامه رسولزاده بر اساس بیوگرافیهای جعلی- در «آچیق سوز» اتهامی بزنم. اشتباهات موجود در نوشته او محصول بی دقتی است. خطاهای دوستمان آقای محمود فاضلیان در مقاله «رسول زاده الگویی از گذشته به آینده» را نیز می توان بحساب بی اطلاعی او گذاشت. ولی اظهارات اردبیلی ها و آزادگرها را دیگر نمی توان توجیه کرد!

رسول زاده یک شخصیت تاریخی است. او نیز در طول زندگی خود دوره های مختلفی را پشت سر نهاده است. من، هم در «۲۱ آذر و امروز» و هم در دیگر صحبت های خودم، نه درباره همه زندگی رسول زاده، بلکه فقط در مورد فصل معینی از زندگی او سخن گفته ام. در این رابطه، میان مخالفین سه فکر مختلف وجود دارد.
دسته اول هنوز نمی توانند این حقیقت را بپذیرند و ارائه اسناد و مدارک بیشتری را طلب می کنند. دسته دوم اکنون این حقیقت را می دانند، اما تلاش می کنند تا آن را «ماست مالی» کرده و بقول تبریزی ها «گرد» اش کنند. شرکت کنندگان در این دسته از یک طرف نمی توانند از رسول زاده بگذرند و از طرف دیگر نمی خواهند فاشیزم را مورد تأیید قرار دهند. احمد اوبالی و عارف کسگین کارشناس «مرکز تحقیقات استراتژیک آسیائی اروپائی ترکیه» از نمایندگان برجسته این دسته هستند. و بالاخره دسته سوم که همکاری رسول زاده با فاشیزم را تأیید می کنند اما معتقدند این کار، هیچ خدشه ای به «داهی» بودن رسول زاده وارد نمی کند!. در میان دسته سوم گروهی حتی آنقدر پیش می روند که بدون پرده پوشی و باصراحت از شکست فاشیزم هیتلری ابراز تأسف می کنند. برای هر کدام از این سه دسته نمونه های جالبی می توان ارائه داد.
با تأسف باید گفت که، علیرضا اردبیلی با «داهی» خواندن رسولزاده و تبرئه او- بخاطر ماجراهای حکومت «مساوات»- «شرمگینانه» به دسته سوم تعلق دارد. آقای «نسیمان یاقوبلو» (از «تاریخ» نویسان جمهوری آذربایجان و نویسنده چند کتاب درباره رسولزاده. م) نیز یکی دیگر از سخنگویان برجسته این دسته است. این حضرت که از طرف «تلویزیون گوناذ» برای رد «اتهام» هائی که من به رسول «نسبت» داده ام، برای مصاحبه با آن تلویزیون فراخوانده شده بود، در مصاحبه خود با آقای احمد اوبالی، او را در وضعیت بسیار سختی قرار داد. نسیمان در آن مصاحبه صریحا گفت:

« من شخصاً امروز هم بر این اعتقادم که ای کاش در آن زمان آلمان موفق به نابودی بلشویزم (اتحاد شوروی) می گشت ... مگر این چه اشکالی دارد؟» (درباره این سخنان مضحک و دهشتناک نسیمان بیگ نگاه کنید به نوشته کوتاه نویسنده این سطور با عنوان «آقایانی که از شکست فاشیزم هیتلری متأسفند»)

واکنون محمد آزادگر در کجا ایستاده است؟ به قسمتی از نوشته او توجه کنید:

« ... برخورد تحریف آمیز، یک جانبه، تحریف شده و خام به بیوگرافیهای سیاسی محمد امین رسول زاده، ائلچی بیگ و یا حتی پیشه وری، و استفاده ابزاری از آنها نه تنها در خدمت حرکت ملی آذربایجان نیست، بلکه درست در تقابل با آن قرار د ارد».

اولاً من از هیچ بیوگرافی حرف نزده ام. همانگونه که قبلاً هم اشاره شد، اشاره من به دوره های معینی است. ایکاش ایشان لطف می کردند و برای نمونه هم که شده می گفتند که کجای بیوگرافی رسول زاده از طرف من تحریف شده و مورد استفاده «ابزاری» قرار گرفته است.
آقای آزادگر که مدعی است «تحریف» صورت گرفته، به تبع اولی مدعی است که از بیوگرافی تحریف نشده هم خبر دارد. در این صورت باید گفت: دوست گرامی! شما چرا از سر لطف، برآن سال های مورد بحث زندگی رسولزاده و اعمالی که من بر آنها انگشت گذاشته ام پرتوی نمی افکنید؟ البته ایشان اینجا نیز مثل همیشه نیازی به اقامه دلیل و برهان نمی بیند و تنها با صدور «حکم» کار را فیصله می دهد.


به راستی آنکه از رسول زاده استفاده ابزاری می کند کیست؟
«آچیق سوز» یا «آذربایجان»؟

چه کسی از محمد امین رسول زاده استفاده ابزاری می کند؟ من و همفکرانم یا آزادگرها؟ این شما هستید که با «داهی» نامیدن رسول زاده در صدد یارگیری و جمع آوری نیرو هستید یا ما؟ مگر او «داهی» شما نیست؟ رفیق تشکیلاتی ایشان مدعی است که رسول زاده همواره نظرات خود را اصلاح کرده است. آیا در قاموس شما، همکاری و همدستی با فاشیزم، نامش «اصلاح» است؟ آیا همکاری تنگاتنگ با فاشیزم «اصلاح» است یا افلاس و فلاکت؟ اگر«دوستان» ما «اصلاحات» پس از اتحاد با فاشیست ها را در نظر دارند، آن وقت باید گفت که این دوستان محترم من غیرمستقیم به وجود «چیزهایی» معترفتد. و اگر چنین است، بزرگواری فرموده حداقل یک سند دراین باره نشان دهند و همه ما را راحت کنند. رثائیه ای که رسول زاده در سال ۱۹۵۴ در سوگ «عبدالرحمان فتحعلی بیگ دودانگینسکی» (Əbdulrahman fətəlibəy Dudanqinski) فاشیست معروف و رهبر سرکرده لژیون های آذربایجان [که دوشادوش ارتش آلمان می جنگیدند] نوشته است، به تنهایی برای اصحاب «آچیق سوز» کفایت می کند. آخر آن عالیجنابانی که نام ارگان رسول زاده و پان ترکیست ها را برای سایت خود انتخاب کرده اند، باید از سرگذشت «داهی» خود هم مطلع باشند.
نه! ماجرا در همینجا به پایان نمی رسد، آزادگر نتیجه گیری می می فرمایند و «فتوا» هم صادر می شود. بر اساس «حکم» ایشان، بیان این حقایق تاریخی از سوی سیروس مددی:

« ... نه تنها در خدمت حرکت ملی آذربایجان نیست بلکه درست در تقابل با آن است»!

این هم یک «جرم» دیگر! و بالاخره بر اساس همین «جرائم» است که من و همه آن کسانی که مانند من فکر می کنند از سوی محمد آزادگرها «مشکوک» قلمداد می شوند. این است آن فاجعه بزرگ. این نتیجه عمل کسانی که از گذشت روزگار هیچ نیاموخته و سرشان را در آسیاب سفید کرده اند.


V
مسئله فقط شخص پیشه وری نیست.
سخن بر سر موقعیت چپ های دموکرات آذربایجان در جنبش ملی دمکراتیک آذربایجان است!

محمد آزادگر مدعی است که سیروس مددی با طرح و تحریف یک جانبه بیوگرافی پیشه وری از آن استفاده «ابزاری» می کند. من در کجای «۲۱ آذر و امروز» و دیگر اظهارات بعدی خود بیوگرافی پیشه وری را نوشته و تحریف کرده ام؟ من با اشاره به مواضع مشخص پیشه وری، خطاب به کسانی که زیر نام این دمکرات بزرگ خط ضددمکراتیک خود را پیش می برند، گفته ام که : «لطفاً بروید پیراهن خودتان را به تن کنید! لطفا با پرچم خودتان به میدان بیایید!» آیا فاکتهای مشخص ارائه شده از طرف من تحریف هستند یا کار آنهایی که پیشه وری را «بوزقورد» (گرگ خاکستری) معرفی می کنند؟ اگر چنانچه «آچیق سوز» واقعاً مخالف تحریف بود، نه به من بلکه باید به آنانی اعتراض می کرد که در سالگرد ۲۱ آذر، مراسم «زوزه گرگ» راه می اندازند.
نه آقایان! اگر ما هم مانند دیگران با تحریف زندگی و حیات این شخصیت دمکرات از او یک «تورانیست» می ساختیم و عکس و تصویرش را به همراه «گرگ خاکستری» منتشر می کردیم، آن وقت به طور قطع از دید آزادگر و همفکرانش، کارمان «در تقابل با حرکت ملی آذربایجان» قرار نمی گرفت!!!
نیروهایی که پرنسیپ های پیشه وری را در تقابل با مواضع ضد دمکراتیک و خط حرکت خود می بینند، در اصل از افکار و اندیشه های واقعی این دمکرات بزرگ است که وحشت دارند. به همین جهت است که ما را [بخاطر طرح افکار و اندیشه های او] نمی بخشند و می کوشند تا ما را مخالف جنبش وانمود سازند.
پیشه وری به مثابه یک چپ دمکرات در عین حال که مالکیت خصوصی، سیستم سرمایه داری و فئودالیزم را برای جامعه بشری زیانبار می دانست، در همان حال که به جهان «آقایی- بردگی» نفرت می ورزید، ویژه گی دورانی را که خود در آن به سر می برد به درستی درک می کرد و با علم به فقدان پیش شرطهای عملی ساختن آن ایده آل ها، توانست دمکرات های «آذربایجان» گرای مخالف ستم ملی، جنبشهای دهقانی بر ضد اربابان، جنبش کارگری، ضد فاشیست ها و هواداران صلح را متحد کند. او رهبر جنبشی بود که از اتحاد این نیروها بوجود آمد.
من آنچه را که قبلا در «۲۱ آذر و امروز» گفته ام، اینک یک بار دیگر تکرار می کنم. آن نیروها و اشخاصی که تا دیروز با پیشه وری به دلیل چپ بودنش دشمنی می کردند، امروز نه می توانند از پیشه وری بگذرند و نه می توانند ضدیت هیستریک خود با نیروهای چپ را کنار بگذارند. در نتیجه ادعا می کنند که پیشه وری اندیشه چپ را رها کرده و به ملیت پرستی گرویده بود. البته بعضی ها پا را از این هم فراتر می گذارند و از او سیمایی ضدچپ و «ضدکمونیست!!» نیز عرضه می کنند.
این حضرات ابتدا آگاهانه و با تردستی، چهره ای و تعریفی جعلی از چپ ارائه می کنند و سپس پیشه وری را بخاطر نگنجیدنش در آن در قالب و تعریف، «ضد چپ» معرفی می کنند. آیا این است استفاده ابزاری از نام پیشه وری و یا آن سیمای واقعی که ما از پیشه وری حقیقی عرضه می کنیم؟

مسئله بر سر شخص پیشه وری نیست، بر سر پرنسیپ هاست.

رهبران ملیت پرست افراطی در آذربایجان ما- آگاه یا نا آگاه- در همصدایی با کنسرن های بزرگ بین المللی و مرتجعین داخلی، به هر خس و خاشاکی چنگ می اندازند تا نسل جوان ما را با زهر ضدیت با چپ مسموم کنند. هدف آنها منزوی کردن کامل چپ است. اشخاص « مجهول الهویه » و سایت های اینترنتی - که محمد آزادگر خوب می شناسدشان- تأمین کننده مواد لازم برای این سمپاشی هستند. برای نمونه، سایت «سوزوموز» متعلق به سازمان مهران بهاری را در نظر بگیرید که در روزهای گذشته با پیراهن عثمان کردن دو مقاله کوچک از ارانی - که او آنها را در سن ۱٨ سالگی، در دوره غیرکمونیست (شاید هم ضدکمونیست) بودنش نوشته است- هیاهوی بسیاری علیه چپ به راه انداخت. این جریان که با همه نیرو مشغول سمپاشی علیه نیروهای چپ است، به خوبی اطلاع دارد که دکتر اِرانی، بعدها، زمانی که دیگر یک کمونیست بود از نوشتن آن مطالب ابراز تأسف کرد. («سوزوموز» می داند که محقق گرامی آقای محمدعلی حسینی مقاله ای درین خصوص نوشته است).
آقای محمد آزادگر! چه کسی تاریخ را تحریف می کند؟ شما بسیار خوب می دانید که برای اولین بار در ایران، این نیروهای چپ بودند که به مقابله با شوونیزم فارس پرداخته و خواستار تأمین حقوق ملی همه ملتهای ایران شدند. علی رضا اردبیلی که به بیماری جنون چپ ستیزی گرفتار شده است ، خوب می داند که یکی از علل دشمنی شاه پرستان ایران با کمونیست ها، همین مسئله بود. آنها هنوز هم که هنوز است، «فرقه کمونیست ایران» را به خاطر «گناه» طرح «مسئله ملی» در ایران نمی بخشند. ولی آن موسسات و محافلی که از دیدگاه این عالیجنابان «خطر» محسوب نمی شوند، کاری به حقایق ندارند. آنها برای بدنام کردن و از میدان به در بردن چپ ها به هر خس و خاشاکی چنگ می زنند. عنصر ضدکمونیست و ضدآذربایجانی مانند خلیل ملکی را به عنوان نمونه ی از کمونیست ها معرفی می کنند و پیشه وری را «بریده از چپ» و یا حتی «ضد چپ». و حال شما چه می گویید؟ آیا آنها هستند تحریف کنندگان تاریخ یا سیروس مددی و «تیم» اش؟ آنها هستند که در تقابل با جنبش ملی دمکراتیک قرار دارند یا سایت «آذربایجان»؟ چرا صدایتان در نمی آید؟


سیمای پیشه وری و چپ های دمکرات امروزی

معرفی شخصیت واقعی پیشه وری – جدا از یک حقیقت تاریخی- در عین حال ارائه یک نمونه و یک الگو برای چپ های دمکرات، برای دموکراتهای آذربایجان نیز هست. همانگونه که خود پیشه وری بر سر گور ستارخان گفت: «یادبود مردمان بزرگ در تربیت نسل جوان تاثیر وسیع و عمیقی دارد!» (آژیر. شماره ۱۷۷) خود پیشه وری یکی از شخصیت های درجه اول- و شاید هم بزرگترین شخصیت تاریخ معاصر ماست. بزرگداشت او نیز تأثیر بسزائی بر تربیت نسل جوان ما خواهد داشت. و صد البته کسانی هم وجود دارند که از این تأثیر به شدت می ترسند. نمونه پیشه وری، امکانات وسیعی برای شرکت فعال چپ های دمکرات آذربایجان در نهضت ملی دمکراتیک ایجاد می کند. این نمونه، اشخاص دارای تمایلات چپ را بسوی نهضت جلب می کند. افراد و جریاناتی مانند «سوزوموز» در واقع از همین می ترسند. ناسیونالیست های افراطی نمی خواهند دمکرات هایی با اندیشه های چپ در جنبش حضور داشته باشند و برای همین هم به طرق مختلف و از هر راه ممکن تلاش می کنند تا چپ های دمکرات را از میدان بدر کنند.
از یاد نبرده ایم که در سال های انقلاب بهمن، مرتجعین تبریز که شاهد نفوذ عمیق صمد بهرنگی ها در میان مردم بودند و از سودمند بودن این نفوذ مردمی به نفع نیروهای چپ خبر داشتند، در و دیوار شهر را با شعار «پسر، صمد کمونیست نیست!» پر کرده بودند. اکنون نیز این سناریو یکبار دیگر تکرار می شود. سایت هائی که اساساً معلوم نیست از کجا هدایت می شوند، علیه چپ های جنبش ملی دمکراتیک آذربایجان جنگ صلیبی اعلام کرده اند. اکنون «مک کارتیزم» دهشتناکی بر جنبش حاکم است. با توسل به انواع تهمت ها پروژه مصادره کردن درگذشتگان و تبدیل زنده گان به «تواب» و «خانه نشین»، پیش برده می شود. طبق این نقشه، برای آنهائی که به خصلت ضدانسانی استثمار و ناعادلانه بودن سیستم سرمایه داری باور دارند و در عین حال با مهر به زبان مادری و هویت ملی خود، خواهان مبارزه در راه آن هستند، از مارکس و انگلس و لنین « فاکت » می آورند تا اثبات کنند که «نه! چپگرا که نمی تواند وطنش را دوست بدارد! نه. چپ که نمی تواند زبان مادری اش را دوست بدارد!»
آقای آزادگر!
آنهائی که «خود را به در و دیوار می کوبند» و نیز آنهایی که «هیاهو به راه می اندازند» را باید در میان این شبکه های گسترده جستجو کنید!، نه در سایت «آذربایجان» که می دانید با چه سختی روی پا ایستاده است!!!
افسوس که در تئوریزه کردن این کارزار پرهیاهو، در به وجود آمدن این فعالیت های «تخریباتی» و نیز در تیزتر کردن این شمشیر، دوستانی نیز شرکت دارند که سالیان دراز در سنگر مشترکی در کنار هم مبارزه کرده ایم و دوستیمان عمری ٣۰ ساله دارد. «تئوری» ای که یکی از دوستان بسیار عزیز من- که مایل نیستم نامش را بیاورم- عرضه کرده است، ورد زبان گردانندگان «گوناد تی وی» و ... است. تئوریهایی نظیر: «جمهوری اسلامی ایران از چپ ها علیه نهضت ملی پشتیبانی می کند!!» و «چپگرایان همدستان رژیم هستند!!» از یک سو کسانی را که برای مبارزه با شوونیزم فارس به جنبش می پیوندند، با زهر چپ ستیزی مسموم می سازد و از طرف دیگر برای شرکت چپ در جنبش ملی موانع جدی ایجاد می کند. آنهایی که شعار «چپ ها دشمن ما هستند» را سر می دهند، اکنون که نمی توانند پیشه وری را نادیده بگیرند، چنین جلوه می دهند که گویا او در دوره «۲۱ آذر» از چپ برگشته و حتی ضدچپ شده بود. دوست گرامی! این است معنی استفاده ابزاری! تحریفگران تاریخ را، تقابل با جنبش را، باید در اینجا جستجو کنید!. پس چرا صدایتان در نمی آید؟

VI
آیا با ایزارهای کثیف می توان در راه آرمانهای پاک مبارزه کرد؟

در رابطه با موضوع هدف و وسیله یک بار دیگر به مسئله رسول زاده باز می گردم. رسول زاده در عین حال که یک شخصیت است همزمان یک پرنسیپ و یک متد نیز هست. او و همدستانش را بخاطر همکاری با فاشیسم باید محکوم کرد. آنها بهیچ عنوان- حتی برای کسب استقلال آذربایحان نیز نمی بایست به این کار تن در می دادند. از نظر من این شعار که «هدف وسیله را توجیه می کند» شعاری است مطلقا غلط و نادرست . آنان که دستیابی به اهداف پاک با ابزارهای کثیف را ممکن می دانند، شارلاتانهایی بیش نیستند. کسانی که قادر به انتقاد از رسول زاده نیستند، از این پرنسیپ می ترسند. باور به این پرنسیپ مانع از آن می گردد که انسان به هر «وسیله» ای تمسک جوید و به طور مثال برای از میدان بدر بردن مخالف فکری خود، به او انگ «امنیتی» بزند. فلسفه «هدف وسیله را توجیه می کند» همسن و سال تاریخ بشری است ولی تئوریزه کردن آن نصیب «ماکیاولی» مشهور گشته است. این فلسفه که در اندرزهای این شخص خودفروخته به یک شاهزاده تئوریزه شده، برازنده آزادیخواهان و مبارزان حقیقت جو نیست. متاسفانه در دوره اخیر- در میان مبارزان حقوق ملی آذربایجان، کسانی پیدا شده اند که این اندیشه را بعنوان یک تفکر مثبت تائید می کنند. و در این میان، هستند کسانی که عمر خود را در میدانهای مبارزه صرف کرده اند.
کسانی که با بی اخلاقی مشکوک خواندن مخالفان فکری را مجاز می دانند، اگر وقتش فرا رسد خود نیز قربانی این بی پرنسیپی خواهند گشت. آیا در تاریخ بشری مثال ها در این زمینه اندکند؟ آقای آزادگر! نکنید این کار را. این راه را باز نکنید و گرنه فردا خود شما از نخستین قربانیان آن خواهید بود.

***
چهار سال قبل، در صحبتی با آزادگر و دو دوست همسازمانی اش در توضیح علت عدم همکاری ام گفته بودم:

«ما نیازمند چنان سازمانی از دموکراتهای آذربایجان هستیم که دارای اندیشه، خط و سیاستی روشن باشد. با کشیدن دست نوازش بر سر همه و با تقیه نمی توان خطی شفاف پیش برد. اگر قرار است خط ما با خطوط انحرافی متمایز نشود، آنگاه علت وجودی سازمان جدید خود بخود منتفی می شود. شما میخواهید بی آنکه کسی را برنجانید، همه را داشته باشید. با توجه به وضع موجود جنبش من نمی توانم با این شیوه موافق باشم و بنابرین نمی توانم با شما همکاری کنم.»

و در پاسخ دوستی که گفت: «می خواهیم همه را در زیر یک پرچم گرد آوریم» تاکید کردم:

«به شما اجازه نخواهند داد همه را در زیر پرچم خود جمع کنید. این امکان پذیر نیست! شعار همه با هم هرچند که بسیار زیباست، ولی امکان ناپذیر است. این سیاست به تمکین شما در برابر انحرافات منجر خواهد گشت. یا پیش نخواهد رفت و یا شما را فلج خواهد کرد.»

این گفته های مرا غیر از آقای آزادگر آن دو دوست دیگر نیز حتما به یاد دارند. اکنون چند سال از آن زمان می گذرد. گذشت زمان نشان داد نظر من نادرست نبوده است. تشکیلات جدید نه تنها علیه انحرافات گامی بر نمی دارد، بلکه «سود که نکرد، مایه را هم خورد». اکنون خطر را نه در جای دیگر، بلکه در سیروس مددی و همفکرانش جستجو می کنند و علیه آنان تخریبی باورنکردنی پیش می برند. در نتیجه این تخریبات است که اشخاص معلوم الهویه «مقصود واقعی» ما را در «جای دیگر» جستجو می کنند. این آدرس را به آنان محمد آزادگر نشان داده است. و این خود فاجعه ایست. آنجا که اخلاق و سیاست در برابر هم قرار می گیرند، فاجعه رخ می دهد. ما در تاریخ بارها شاهد این فجایع بوده ایم.

انجام سخن
کدام مشی بسود جنبش ملی- دموکراتیک آذربایجان، بسود مردم آذربایجان و آذربایجان است؟ و کدام مشی رژیم ایران و شوونیسم ایران را به خطر می اندازد؟ [من همواره تعمدا صفت «دموکراتیک» را بدنبال «ملی» قید می کنم. حقوق ملی بخش جدایی ناپذیر دموکراتیزم است. ولی این کفایت نمی کند. شرط لازم است ولی کافی نیست. ما حق نداریم برای بیداری حس ملی از هر وسیله ای استفاده کنیم. مبارزه در راه حقوق ملی مطلقا باید از راههای دموکراتیک پیش برده شده، با عناصر دیگر دموکراسی ترکیب شود و دستکم با آنها در تناقض و تقابل و دشمنی قرار نگیرد.] در شرایط سرکوب ملت ما، در شرایطی که دشمن با استفاده از مدرنترین وسایل ارتباط جمعی، هویت ملی ما را بسرعت تخریب می کند. آیا در چنین شرایطی کدام مشی را باید در پیش گرفت؟ از دیدگاه ما خط افراطیگری، جنبش را میان مردم منزوی می کند؛ امکان گردآوری نیرو را از ما سلب می کند، جنبش را در برابر دیگر نیروها و خواسته های دموکراتیک قرار می دهد و به سوی شکست می راند. برخلاف نظر محمد آزادگر و «آچیق سوز» چی ها، ارتجاع ایران و شوونیسم فارس چیزی جز این نمی خواهند. این نیروهای ارتجاعی در تحلیل نهایی از افراطگرایی سود می برند. آنچه دشمن را به وحشت می افکند مشی معقول، رئال و دور از افراط است. آنانکه خود را دشمن رژیم- نه فقط دشمن رژیم، بلکه همه نیروهای ارتجاعی داخلی و خارجی- محسوب می کنند، باید در این باره بطور جدی فکر کنند. آن آذربایجانیانی که ادعا می کنند دموکرات، مدرن و عدالتخواه هستند، اگر بخواهند در عمل چنین باشند، باید چنین مشی ای را در پیش گیرند.
«آذربایجان» گرایی است که مطالبات ملی را از طرق دموکراتیک تعقیب می کند، مبارزه در راه حقوق ملی را در پیوند با عناصر دموکراتیک دیگر و – یا دستکم – بدون تقابل با آنها طرح می کند و از این راه دشمن را با مشکل مواجه می سازد. آنانکه نه در حرف، بلکه در عمل با جمهوری اسلامی مخالفند، جنبش را نه از راه «تازاندن»، بلکه از راههای معقول پیش می رانند؛ شانتاژ، تخریب و «انگ زدن» را پیشه خود نمی کنند و در جبهه شفافیت و دیالوگ قرار می گیرند. ما در جانب این خط قرار داریم. این مشی را با شانتاژ نمی توان از میدان بدر برد . علیرغم اینکه ما با امکانات نابرابر مبارزه می کنیم اما پس نخواهیم نشست. مطمئن باشید.
در خانه اگر کس است، یک حرف بس است!

سیروس مددی
کلن- ۱۶ مارس ۲۰۰۹
Sirus_madadi@yahoo.de



*- متن اصلی این نوشته – بزبان آذربایجانی- چند هفته قبل منتشر شده است. اینک با انتشار ترجمه فارسی آن طیف وسیعتری در جریان مباحث و موارد مورد اختلاف قرار می گیرند. امیدواریم گفتگوها بدور از هیاهو و اتهام، در فضایی معقول و بشیوه ای دموکراتیک جریان یابند. جنبش ما نیازمند چنین رفتاریست. سایت آذربایجان

عنوان اصلی نوشته چنین است: «محمد آزادگر: افراطی ملیتچیلره برائت، حقیقی دموکراتلارا اتهام» (محمد آزادگر ناسیونالیستهای افراطی را تبرئه می کند و دموکراتهای واقعی را متهم) است. عنوان فعلی را من انتخاب کرده ام. مترجم

**- من از جمله کسانی بودم که در اوایل سال ۲۰۰۴ نخستین گامها را برای ایجاد یک سازمان جدید برداشتیم. درباره جلب شخص محمد آزادگر که آن هنگام در یک سازمان دیگر فعالیت می کرد، تردیدهایی وجود داشت. و من از جمله کسانی بودم که مانعی برای شرکت او نمی دیدیم. ... بخاطر مسائل پیش آمده در جلسه سوئد شرکت نکردم و در سپتامبر ۲۰۰۴ از طریق نامه ای درین باره توضیح دادم. چون اسناد تصویب شده را متفاوت با اندیشه هایم یافتم، ارتباط خود را بالکل قطع کردم. در نشستی که با شرکت آزادگر و دو دوست دیگر در کلن، عدم صحت مشی اتخاذ شده – از نظر خودم - را بیان نمودم و به دوستان آرزوی موفقیت کردم. بعد از این بود که سایت «آذربایجان» راه اندازی شد. چند دوست دیگر نیز بودند که هر یک بخاطر دلایلی- که خاص خودشان بود- هر کدام در مرحله ای همکاریشان را قطع کردند. من چه نیازی به قلب واقعیت دارم؟

***- عنوان متن آذربایجانی نوشته آزادگر این است: «سیروس بگ مددی نین حقیقی مقصودی ندیر؟» یعنی «مقصود حقیقی آقای سیروس مددی چیست؟». بنابرین در نوشته حاضر هر جا که از «مقصود واقعی» سخن می رود، اشارات ایست به متن اصلی این نوشته. م


****- در اینجا لازم است به نکته دیگری که محمد آزادگر از آن علیه من استفاده کرده است، اشاره کنم . و آن موضوع «واهاب تبریزلی» است. این شخص ترجمه متن گفتگوی من با «گوناذ تی وی» را در سایت اخبار روز منتشر کرده است. ایشان می نویسد:

« شادی و وجد واهاب تبریزلی ها (مترجم سخنان سیروس مددی) از اختلافات ،تشتت و تقابل نیروهای حرکت ملی آذربایجان و دامن زدن به این اختلافات با رودررو گذاشتن گرایش های مختلف درون حرکت ملی آذربایجان بدون اما و اگر نشان میدهد که چه دست های پلیدی بظاهر بنام طرفداری از حرکت ملی آذربایجان مشغول توطئه علیه آن هستند»

واهاب تبریزی کیست؟ آیا آقای آزادگر او را می شناسد؟ من که نمی شناسم. گفته ها و نوشته های من و دوستانم می تواند عده زیادی را «شادمان» کند. آیا اندکند کسانی که از سخنرانی دو و نیم ساعته هم تشکیلات های آزادگر در تلویزیون گوناذ علیه من به وجد می آیند. آیا هلهله و شادمانی موسساتی که ۲۴ ساعته «نظرات مخالف را در برابر هم قرار می دهند»، ۲۴ ساعته دموکرات های چپ را با انواع اتهامات بمباران می کنند و «تفرقه» می اندازند، جایز است و شادی از گفته های ما ناشایست؟
محمد آزادگر این شخص - برای ما ناشناس را- مامور سازمانهای اطلاعاتی ایران معرفی می کند. محمد گرامی! آیا این اتهامات شما متکی به سندی است؟ یا نظرات او شما را به این نتیجه رسانده است؟ من واهاب تبریزی را نمی شناسم و درباره او حاضر نیستم به کسی هم «چک سفید» بدهم. ولی مامور اطلاعاتی خواندن فردی صرفا به خاطر نظراتش امری بی نهایت غیراخلاقی است. شما بی آنکه این شخص را بشناسید، بخاطر ترجمه گفته های من او را متهم می کنید. لطفا درباره مامور بودن او به جامعه توضیح دهید! و اگر نتیجه گیریتان فقط و فقط به خاطر نظرات اوست، محتاط باشید. این اسلوب، این مهرزنی و این متد- در دورانی که شما هم آن را خوب بخاطر دارید، فاجعه ها ببار آورده است. آیا این نکته یکی از درسهای عمر سپری شده شما نیست؟
[افزوده نویسنده بر ترجمه فارسی]
در فاصله انتشار ترجمه این نوشته، آزادگر در پاسخی به «واهاب تبریزلی»، نخست نظرات سیاسی او را منطبق با مواضع جمهوری اسلامی ایران و خودش را مامور معرفی کرد و سپس نظریات اورا «کاملا در انطباق»؟؟؟ با نظریات سیروس مددی (کدام نظریات؟) دانست! من چند سال قبل مطلبی درباره برخورد علیرضا نوریزاده با صفرخان قهرمانی نوشته بودم. تیتر آن نوشته این بود: «این دیگر یک نظر نیست، یک سقوط اخلاقی است». اینجا نیز همان تیتر در ذهن من تداعی شد. آیا محمد آزادگر می داند که با این شتاب کجا می رود؟
[این بخش را من برای حفظ تسلسل بحث، با توافق نویسنده از متن به زیر نویس منتقل کردم. مترجم]

برای خواندن این مقاله به زبان آذری به آدرس زیر مراجعه کنید:


[http://azer-online.com/siasat/more/sirus-madadi.htm]